Hoa Kì là quốc gia đi đầu trong những nghiên cứu trên lĩnh vực Trí tuệ nhân tạo (AI). Báo cáo “Chuẩn bị cho tương lai của Trí tuệ nhân tạo” phát hành ngày 12/10/2016 bởi Văn phòng điều hành của Tổng thống Obama là một trong những bước tiến của quốc gia này về mặt chính sách AI. Báo cáo không chỉ đặt ra những vấn đề về cơ hội và thách thức đến từ AI, mà còn đề xuất một số chính sách hành động cụ thể trên quy mô quốc gia. Theo đó, nhiều cơ quan, tổ chức đã nỗ lực cùng chuẩn bị cho một kỉ nguyên mới của công nghệ.

Sáng kiến Xã Hội Trí Tuệ Nhân Tạo – AIWS do Michael Dukakis – cựu ứng cử viên Tổng thống, cựu Thống đốc bang Massachusetts, Chủ tịch Viện Michael Dukakis về Lãnh đạo và Sáng tạo (MDI) và Nguyễn Anh Tuấn – Giám đốc MDI khởi xướng tháng 11/2017, tập trung vào mục đích thúc đẩy sự phát triển hòa bình của AI. Cùng sự tham gia của nhiều học giả và chuyên gia hàng đầu thế giới, AIWS hiện đang phát triển Mô hình AIWS 7 lớp nhằm xây dựng nên các nền tảng đạo đức, trách nhiệm, các nguyên lý, các tiêu chuẩn và các giải pháp cho sự phát triển AI trong tầm kiểm soát và để sử dụng AI một cách an toàn, nhân văn và mang lại lợi ích cho xã hội.

***

Những bước tiến trong công nghệ AI đã và đang mở ra những thị trường mới, những cơ hội mới cho sự phát triển của các lĩnh vực trọng yếu như sức khỏe, giáo dục, năng lượng, môi trường… Trong vài năm gần đây, máy móc đã vượt qua con người trong một số công việc cụ thể như nhận dạng hình ảnh. Các chuyên gia dự báo tốc độ phát triển trong lĩnh vực AI sẽ tiếp tục gia tăng. Mặc dù máy móc khó có thể đạt được trí thông minh vượt quá con người trong vòng 20 năm tới, nhưng tin rằng nó sẽ đạt được – thậm chí vượt qua – hiệu năng của con người trong ngày càng nhiều hoạt động.

Nhằm góp phần vào sự chuẩn bị của đất nước trong tương lai – thời đại mà vai trò của AI sẽ ngày càng gia tăng, Văn phòng của Chính phủ Mỹ đã thực hiện Báo cáo “Chuẩn bị cho tương lai của Trí tuệ nhân tạo”, tập trung phân tích hiện trạng của AI ngày nay, những ứng dụng đã có hoặc có tiềm năng phát triển, những câu hỏi được đặt ra cho xã hội và chính sách. Báo cáo này cũng sẽ đưa ra những đề xuất hành động cụ thể hơn.

(Xem bản báo cáo đầy đủ của Chính phủ Mỹ: “Chuẩn bị cho tương lai của Trí tuệ nhân tạo”)

Những ứng dụng của AI hướng tới một xã hội tốt đẹp

Mặt tích cực về AI và máy học (machine learning) là khả năng cải thiện cuộc sống của con người bằng cách giúp giải quyết một số thách thức lớn nhất. Nhiều người đã so sánh AI như là tác động mang tính chuyển đổi đến từ tiến bộ trong điện toán di động. Sự đầu tư vào nghiên cứu và phát triển AI đã bắt đầu gặt hái được một số lợi ích lớn trong các lĩnh vực công như chăm sóc sức khỏe, giao thông vận tải, môi trường, pháp luật hình sự và kinh tế nói chung. Sự hiệu quả của Chính phủ đang tăng lên khi các cơ quan có năng lực sử dụng AI để thực hiện nhiệm vụ một cách nhanh chóng, có trách nhiệm và hiệu quả hơn.

AI và Quy định

AI có những ứng dụng được áp dụng vào nhiều sản phẩm, chẳng hạn như ô tô và máy. Kết hợp AI vào các sản phẩm này sẽ có ảnh hưởng như thế nào đến các phương pháp điều tiết có liên quan? Nhìn chung, việc tiếp cận quy định cho các sản phẩm hỗ trợ AI nhằm bảo vệ an toàn cộng đồng cần được thông báo rõ bằng cách đánh giá các khía cạnh rủi ro. Các cuộc thảo luận về chính sách nên được bắt đầu bằng cách xem xét liệu các quy định hiện hành đã giải quyết đầy đủ rủi ro hay chưa, hoặc chúng có cần được điều chỉnh hay không. Ngoài ra, tại nơi mà chính sách phản hồi dẫn tới tăng chi phí thực hiện hoặc làm chậm sự phát triển hay ứng dụng những sáng kiến có lợi, các nhà hoạch định chính sách nên cân nhắc các phản ứng đó có thể được điều chỉnh như thế nào để giảm chi phí và rào cản đối với sự đổi mới mà không tác động tiêu cực đến sự an toàn hoặc tính công bằng trên thị trường.

Những ví dụ hiện nay có liên quan tới những thách thức quy định mà các sản phẩm hỗ trợ AI hiện được tìm thấy trong các phương tiện tự động (như xe tự lái) và hệ thống máy bay không người lái được trang bị AI. Về lâu dài, các phương tiện tự động có thể cứu nhiều sinh mạng bằng cách giảm lỗi trong trình điều khiển và tăng tính di động cá nhân, còn hệ thống máy bay không người lái sẽ mang lại nhiều lợi ích kinh tế. Tuy nhiên, an toàn phải được đảm bảo khi các công nghệ này đưa vào khâu kiểm tra và bắt đầu phát triển. Sở Giao thông vận tải (DOT) đang áp dụng cách tiếp cận để phát triển những quy định có liên quan dựa trên việc thiết lập kiến thức chuyên môn trong Sở, tạo ra không gian an toàn và làm việc với ngành công nghiệp, xã hội dân sự…

Nghiên cứu và Lực lượng lao động

Chính phủ cũng đóng vai trò quan trọng trong phát triển AI thông qua nghiên cứu và phát triển một lực lượng lao động có tay nghề cao. Một kế hoạch chiến lược riêng biệt dành cho nghiên cứu và phát triển AI đã được nêu ra cùng với bản báo cáo này. Kế hoạch thảo luận về vai trò của nghiên cứu và phát triển liên bang, xác định những lĩnh vực có nhiều cơ hội và khuyến nghị các cách phối hợp nghiên cứu và phát triển với tối đa hóa lợi ích, và xây dựng một lực lượng lao động được đào tạo chuyên môn cao.

Hơn nữa, do tầm quan trọng của chiến lược về AI, Chính phủ liên bang phải theo dõi sự phát triển trong lĩnh vực này trên toàn cầu để đưa ra được những cảnh báo sớm trước các thay đổi quan trọng phát sinh ở những nơi khác, trong trường hợp yêu cầu này thay đổi trong chính sách của Hoa Kì.

Tốc độ phát triển của AI đã làm gia tăng đáng kể nhu cầu cần tới những người có kĩ năng liên quan. Một thế giới hỗ trợ AI đòi hỏi một công dân biết đọc dữ liệu, biết sử dụng, giao tiếp với dữ liệu và tham gia vào các cuộc tranh luận chính sách về những khía cạnh chịu ảnh hưởng của AI. Kiến thức và giáo dục AI ngày càng được coi trọng trong các chương trình giáo dục Khoa học, Công nghệ, Kĩ thuật và Toán học (STEM). Giáo dục AI cũng là một phần của Khoa học máy tính dành cho tất cả, sáng kiến của Tổng thống nhằm trao quyền cho tất cả học sinh Mỹ – từ mẫu giáo tới trung học – học về khoa học máy tính và được trang bị những kĩ năng tư duy tính toán cần thiết trong một thế giới công nghệ.

Những tác động kinh tế của AI

Trong ngắn hạn, hiệu quả kinh tế tập trung vào AI sẽ là tự động hóa những việc chưa từng được tự động hóa. Điều này có thể làm tăng năng suất và tạo ra của cải, nhưng cũng có thể gây ảnh hưởng đến một số loại hình công việc cụ thể theo nhiều cách khác nhau, làm giảm nhu cầu đối với một số kĩ năng nhất định có thể được tự động hóa, trong khi lại gia tăng nhu cầu đối với những kĩ năng khác cần thiết cho AI. Theo phân tích của Hội đồng Cố vấn kinh tế Nhà Trắng (CEA), tác động tiêu cực của tự động hóa sẽ ảnh hưởng rõ nhất với các nghề có mức lương thấp hơn, và có nguy cơ sự tự động hóa được thúc đẩy bởi AI sẽ làm gia tăng khoảng cách tiền lương giữa những người có học vấn thấp với những người có học vấn cao, làm tăng tính bất bình đẳng kinh tế. Chính sách công có thể giải quyết những nguy cơ này, đảm bảo cho người lao động được đào tạo lại và có thể thành công ở một số ngành nghề bổ sung, hơn là cạnh tranh, với tự động hóa. Chính sách công cũng có thể đảm bảo lợi ích kinh tế được tạo ra bởi AI sẽ được san sẻ rộng rãi, và AI sẽ có trách nhiệm mở ra một kỉ nguyên mới trong nền kinh tế toàn cầu.

Công bằng, An toàn và Quản trị

Khi công nghệ AI hướng tới sự phát triển mở rộng, các chuyên gia kĩ thuật, các nhà phân tích chính sách và các nhà đạo đức học đã nêu lên những mối lo về hậu quả không mong muốn trong việc áp dụng nó một cách rộng rãi… Rõ ràng mối quan tâm này không chỉ tập trung vào dữ liệu và thuật toán có liên quan, mà còn tập trung vào tiềm năng có được một số biểu mẫu giải thích cho bất kì quyết định nào dựa vào AI. Tuy nhiên, các chuyên gia AI đã cảnh báo rằng có những thách thức trong việc cố gắng hiểu và dự đoán hành vi của các hệ thống AI tiên tiến.

Sử dụng AI để điều khiển thiết bị vật lí dẫn đến những lo ngại về tính an toàn, đặc biệt là khi hệ thống tiếp xúc với sự phức tạp của môi trường con người. Mộ thách thức lớn đặt ra trong an toàn AI là xây dựng các hệ thống có thể chuyển đổi an toàn từ “thế giới khép kín” trong phòng thí nghiệm sang “thế giới mở” bên ngoài, nơi mà nhiều điều không thể đoán trước có thể xảy ra. Thích ứng một cách khéo léo với các tình huống không lường trước là rất khó, nhưng lại cần thiết để các hoạt động được diễn ra an toàn. Kinh nghiệm trong việc xây dựng các loại hệ thống và cơ sở hạ tầng khác (như máy bay, nhà máy điện, cầu và xe cộ) phải được truyền lại cho các nhà thực hành AI để xác minh và xác thực cách xây dựng tính an toàn cho công nghệ, quản lí rủi ro và giao tiếp với các bên liên quan về vấn đề rủi ro…

Xây dựng đạo đức cho các nhà thực hành AI là một giải pháp cần thiết. Lý tưởng nhất là tất cả những ai học AI, khoa học máy tính hay khoa học dữ liệu được tiếp xúc với chương trình giảng dạy và thảo luận có liên quan đến chủ đề về đạo đức và an ninh. Tuy nhiên, chỉ đạo đức là chưa đủ. Đạo đức có thể giúp các nhà thực hành hiểu được trách nhiệm của họ đối với các bên liên quan, nhưng việc xây dựng đạo đức phải được đi kèm với đào tạo các công cụ và phương pháp kĩ thuật để đưa những ý định tốt vào triển khai trong thực tế, bằng cách thực hiện công việc kĩ thuật cần thiết để ngăn ngừa kết quả không như ý.

Mối quan tâm và An ninh toàn cầu

AI đặt ra những câu hỏi về chính sách trên nhiều lĩnh vực trong quan hệ quốc tế và an ninh quốc tế. Đây là một chủ đề được quan tâm nhiều trong các cuộc thảo luận quốc tế… Sự đối thoại và hợp tác giữa những bên liên quan có thể giúp thúc đẩy nghiên cứu và phát triển AI, khai thác AI cho mục đích tốt, đồng thời giải quyết được những thách thức được san sẻ.

Ngày nay, AI có những ứng dụng quan trọng trong an ninh mạng và dự kiến sẽ đóng vai trò ngày càng lớn đối với các biện pháp phòng thủ lẫn tấn công. Việc thiết kế và vận hành hệ thống bảo mật hiện nay yêu cầu thời gian và mức độ quan tâm đáng kể từ các chuyên gia. Tự động hóa công việc chuyên môn này có thể tăng tính bảo mật trên nhiều hệ thống, ứng dụng với chi phí thấp hơn khá nhiều, đồng thời làm tăng tính nhanh nhạy của hệ thống phòng thủ quốc gia. Sử dụng AI có thể giúp duy trì phản hồi nhanh chóng một cách cần thiết để phát hiện và phản ứng với những hoàn cảnh mà các mối đe dọa đang tiến triển.

Các vấn đề thách thức cũng đến từ việc sử dụng AI trong vũ khí. Hoa Kì đã kết hợp quyền tự chủ ở một số vũ khí trong nhiều thập kỉ qua, cho phép mức độ chính xác cao hơn khi dùng vũ khí và an toàn hơn, nhân đạo hơn trong hoạt động quân sự. Tuy nhiên, vượt ra khỏi quyền kiểm soát trực tiếp của con người đối với hệ thống vũ khí có thể kéo theo vài rủi ro và dấy lên những câu hỏi về pháp lí hay đạo đức.

Mấu chốt để kết hợp các hệ thống vũ khí tự trị và bán tự trị vào kế hoạch phòng thủ của Hoa Kì là đảm bảo việc các cơ quan Chính phủ Hoa Kì luôn hành động phù hợp với luật nhân đạo quốc tế, tiến hành những bước thích hợp để kiểm soát sự gia tăng và làm việc cùng các đối tác, đồng minh trong xây dựng những tiêu chuẩn liên quan đến việc phát triển, sử dụng hệ thống vũ khí đó…

Chuẩn bị cho tương lai

Trong những năm tới, AI sẽ tiếp tục đóng góp vào tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội; nếu ngành công nghiệp, xã hội dân sự và chính phủ cùng nhau làm việc để phát triển những mặt tích cực của công nghệ, quản lí các rủi ro hay thách thức của nó, và đảm bảo rằng mọi người đều có được cơ hội tham gia giúp đỡ xây dựng một xã hội tiến bộ AI cũng như hưởng lợi ích từ nó.

Chính phủ Hoa Kì có nhiều vai trò cần đảm nhiệm. Họ có thể tổ chức những cuộc thảo luận về các vấn đề quan trọng và hỗ trợ thiết lập chương trình nghị sự cho những tranh luận công khai. Họ có thể giám sát sự an toàn và công bằng của các ứng dụng khi chúng được phát triển, và điều chỉnh khung pháp lí nhằm khuyến khích sự đổi mới trong khi vẫn bảo vệ công dân. Họ có thể cung cấp các công cụ chính sách công nhằm đảm bảo sự gián đoạn trong các phương tiện, phương thức hoạt động do AI kích hoạt sẽ làm tăng năng suất, trong khi tránh được hậu quả kinh tế tiêu cực tới một số mặt nhất định của lực lượng lao động. Họ có thể hỗ trợ phát triển các nghiên cứu và ứng dụng cơ bản của AI vào cuộc sống. Họ có thể hỗ trợ phát triển một lực lượng lao động lành nghề, đa dạng. Và Chính phủ có thể sử dụng chính AI để phục vụ công dân nhanh hơn, hiệu quả hơn, với chi phí thấp hơn. Nhiều lĩnh vực chính sách công – từ mạng lưới an toàn giáo dục cho đến kinh tế, bảo vệ môi trường và pháp luật hình sự – sẽ tìm thấy cơ hội mới và cả thách thức mới do những tiến bộ về AI thúc đẩy. Chính phủ Hoa Kì cần phải tiếp tục xây dựng năng lực thấu hiểu và thích ứng với những thay đổi này.

Khi công nghệ AI tiếp tục phát triển, các nhà thực hành phải đảm bảo rằng hệ thống hỗ trợ AI có thể kiểm soát được; chúng cởi mở, minh bạch và dễ hiểu; chúng có thể làm việc hiệu quả với con người; và hoạt động của chúng vẫn phù hợp với giá trị, nguyện vọng của con người. Các nhà nghiên cứu và các nhà thực hành đã chú ý đến những thách thức này và nên tiếp tục tập trung vào đó.

Phát triển và nghiên cứu trí thông minh của máy móc có thể giúp chúng ta hiểu rõ và đánh giá cao hơn về trí tuệ nhân loại. Nếu được sử dụng một cách cẩn thận, AI có thể tăng cường trí thông minh của chúng ta, giúp chúng ta kiến tạo một con đường tốt hơn, khôn ngoan hơn trong tương lai.

Thanh Huyền

Lược dịch theo Obama White House


Báo cáo “Chuẩn bị cho tương lai của Trí tuệ nhân tạo” do nhiều tác giả tham gia biên soạn: John P. Holdren – Thư kí Chủ tịch Khoa học và Công nghệ, Giám đốc Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ, Megan Smith – Giám đốc Văn phòng Công nghệ và nhiều tác giả khác.

Đọc đầy đủ Báo cáo và những khuyến nghị chính sách cụ thể của Chính phủ Hoa Kì TẠI ĐÂY.