Patrick Winston – thành viên Ủy ban Chuẩn và Thực hành Xã hội AI (AIWS Standards and Practice Committee) của Viện Michael Dukakis, Giáo sư Viện Công nghệ Massachusetts – cho rằng đọc hiểu những câu chuyện là “một khả năng khác biệt cơ bản của con người chúng ta, và các cỗ máy vẫn chưa có được khả năng này”.

Giáo sư Patrick Winston

Nguồn: David L. Ryan, Tạp chí Global Staff

Máy tính của Patrick Winston đang tìm hiểu về sự trả thù, lòng tham vọng và tội giết người. Máy tính biết rằng cảm giác chiến thắng có thể làm cho con người thấy hạnh phúc. Nhưng máy tính cũng biết con người không thể hạnh phúc khi con người ra đi.

Chiếc máy tính đã phải học những thứ này để đọc vở kịch “Macbeth” – hay đúng hơn là một bản tóm tắt cực kỳ ngắn gọn về thảm kịch Scotland đẫm máu của nhà văn Shakespeare. Chỉ với 37 câu văn, bản tóm tắt sơ lược đó cắt bỏ những thi pháp của nhà thơ cho tới những câu văn như “Các phù thủy đưa ra những lời tiên tri và nhảy múa” và “Phu nhân Macbeth đã gặp ác mộng”.

Nhưng Winston cho rằng “Macbeth” với kích thước nhỏ bé như một vết cắn này có thể giúp giải mã vấn đề lớn nhất trong Trí tuệ nhân tạo: cách thức phát triển các hệ thống máy tính có thể mô phỏng sức mạnh độc đáo về khả năng nhận thức và thấu hiểu của bộ não con người.

Dạy máy tính hiểu những câu chuyện, như ông hiểu, có thể giúp làm sáng tỏ các thành phần quan trọng trong trí tuệ của con người mà các nhà khoa học vẫn chưa hiểu hết và không thể tái tạo ở các cỗ máy.

“Các câu chuyện dường như đối với tôi là chìa khóa đối với giáo dục, tổ chức xã hội, sáng tạo, học tập, ý thức, tự nhận thức – toàn bộ các tác phẩm đó”, ông nói, “Tôi nghĩ nó là khả năng khác biệt cơ bản của con người chúng ta. Và các cỗ máy hiện chưa thể có được khả năng này”.

Bây giờ, khi Viện Công nghệ Massachusetts tạo điều kiện tốt và toàn diện để phát triển những tiến bộ lớn về Trí tuệ nhân tạo, ông Winston – ở độ tuổi 75 – đang hy vọng về một bước đột phá cho vấn đề này, điều đã hấp dẫn ông từ lúc ông còn là nghiên cứu sinh.

Máy tính có thể lái ô tô, đánh bại con người ở các trò chơi phức tạp và giúp các bác sĩ xác định các khối u bằng cách tìm kiếm các bản mẫu và đưa ra các chuẩn đoán dựa trên hàng núi dữ liệu. Một số hệ thống thậm chí còn có thể xác định cảm xúc dựa vào các biểu cảm trên khuôn mặt của một người nào đó.

Nhưng ngay cả với những hệ thống Trí tuệ nhân tạo tiên tiến nhất, chúng cũng không thể biết chính xác cảm giác vui hay buồn là như thế nào. Chúng gặp khó khăn với các phép ẩn dụ, và chúng hoàn toàn không hiểu được những cuộc đối thoại mà các lập trình viên chưa tính đến.

Roger Schank – một nhà nghiên cứu Trí tuệ nhân tạo nổi tiếng và là Giáo sư danh dự tại Đại học Northwestern – cho biết: “Khi bạn đọc một câu chuyện dành cho lứa tuổi lên 3, các hệ thống hiểu câu chuyện đủ rõ để có thể đưa ra phản ứng cười hoặc sợ hãi… Chúng có thể cho bạn biết nội dung câu chuyện là gì, điều này khiến chúng thông minh hơn bất kỳ máy tính nào mà chúng ta có”.

Nhiều người trong lĩnh vực này vẫn tỏ ra hoài nghi về việc liệu khoa học có tiến bộ đủ xa để thậm chí bắt đầu phát triển những khả năng này ở máy tính hay không.

“Đó là một vấn đề rất khó khăn”, Tomaso Poggio – một đồng nghiệp lâu năm ở Viện Công nghệ Massachusetts, làm việc tại giao điểm về nghiên cứu não và khoa học máy tính – bổ sung. Ông nói rằng những tiến bộ lớn về khoa học thần kinh phải đi trước: “Tôi không có can đảm để động vào nó bởi vì nó vượt xa những gì tôi nghĩ rằng tôi có thể làm ngay bây giờ”.

Winston biết thách thức đối với việc hiểu câu chuyện được mô phỏng là yêu cầu quan trọng vượt quá sự tiến bộ đáng kể mà ông đã chứng kiến về Trí tuệ nhân tạo từ những năm 1960. Trong 25 năm ông đảm đương chức Giám đốc Phòng thí nghiệm Trí tuệ nhân tạo của MIT, các nhà nghiên cứu ở đó đã mở đường cho những đổi mới, vốn chỉ là những giấc mơ xa vời trước đây, như trợ lý ảo Siri của Apple và những robot đào hầm của Boston Dynamics.

Nhưng Giáo sư Winston vẫn tin rằng khoa học máy tính có thể thăm dò những điều phức tạp về tư duy của con người. 15 năm trước, ông bắt đầu một dự án mà giờ được gọi là Genesis, nhằm mục đích sử dụng những câu chuyện để phân chia trí tuệ của con người thành nhiều mảnh hiểu biết nhỏ bé.

Ông đã chọn vở kịch “Macbeth” làm văn bản chính – Genesis đã xử lý nhiều tác phẩm khác – bởi vì tác phẩm bi kịch cung cấp cơ hội tiếp cận các chủ đề lớn của con người, như lòng tham, sự trả thù, và chỉ ra các thành phần cấu tạo của chúng.

Nhà văn Shakespeare “đã khắc họa khá tốt về thân phận con người, như bạn bè của tôi trong ngành nhân văn nhận xét”, Giáo sư Winston cho biết, “Vậy là, có mọi thứ trong đó về những gì điển hình khi con người chúng ta lang thang khắp thế giới”.

Genesis có thể xử lý các đoạn văn ngắn gọn, đơn giản, sau đó đưa ra các báo cáo về cách nó diễn giải các kết nối giữa các sự kiện.

Một mạng lưới các quy tắc và khái niệm giúp nó hiểu các đối tượng, hành động và cách chúng có liên quan với nhau.

Một số quy tắc luôn đúng: “Nếu X giết Y, thì Y sẽ chết”. Nhưng một số quy tắc khác có thể giải thích vì sao một cái gì đó có thể xảy ra. Sự trả thù, ví dụ, được mô tả theo cách này: “X là một thực thể. Y là một thực thể. Việc X gây hại cho Y dẫn đến việc Y gây hại cho X”.

Theo thời gian, những ý tưởng này đã bắt đầu thấm nhuần Genesis với những đặc điểm thô sơ đối với cảm giác thông thường. Bây giờ nó có thể sử dụng khái niệm sự trả thù để diễn giải một câu chuyện.

Trong cảnh cuối cùng của tác phẩm “Macbeth”, nhân vật chính chết trong tay của Macduff mà gia đình của ông ta đã bị vua Scotland sát hại. Mặc dù câu chuyện không nói tại sao Macduff lại làm vậy nhưng Genesis có thể chỉ ra việc trả thù theo mô típ.

“Chúng ta không giết tất cả những người làm chúng ta giận dữ”, Winston nói, “Đó chỉ là một sự kết nối mà chúng ta sẽ thực hiện nếu nó làm cho câu chuyện trở nên mạch lạc hơn và không có lời giải thích nào khác cho việc giết người”.

Giáo sư Winston đã lập trình Genesis để có thể trả lời các câu hỏi bằng văn bản, như một học sinh có thể làm, về những gì nó đã đọc. Nó cũng có thể tạo ra một bài trình bày trực quan các sự kiện trong một câu chuyện và đưa ra bản mô tả về cách nó tin rằng các sự kiện đó được liên kết với nhau.

Winston nói rằng Genesis gần như thể hiện được một cái gì đó như là khả năng tự phân tích, nơi mà nó sẽ sử dụng kiến thức trước đây của mình để giải thích quá trình diễn giải câu chuyện của nó. Genesis có thể mô hình hóa quan điểm của độc giả với những quan điểm văn hóa khác nhau, một khả năng mà theo Giáo sư Winston cho biết, nó có thể giúp giải thích “tại sao các sự kiện tương tự có thể được diễn đạt theo hai cách dựa trên tính hai mặt của một vấn đề nhằm lý giải cho những phản ứng rất khác nhau”.

Nhưng ngay cả sau nhiều năm nghiên cứu, và với sự đóng góp từ khoảng 50 sinh viên và đồng nghiệp của Giáo sư Winston, hiện vẫn còn rất nhiều thứ mà Genesis không thể làm được, chẳng hạn như tự học. Tất cả các quy tắc được các lập trình viên cung cấp.

Và Genesis là kết quả của một chặng đường dài từ việc nghiên cứu nội dung thực sự của tác phẩm “Macbeth”, hay thậm chí là tác phẩm “CliffsNotes”. Giáo sư Winston phải rút gọn độ dài tác phẩm xuống còn vài chục câu cơ bản.

Vì vậy, trong khi vở kịch của Shakespeare bắt đầu với những lời thì thầm trữ tình về số phận nhà vua của các phù thủy (“Khi nào ba người chúng ta gặp lại nhau?/khi trời sấm sét, khi chớp giật hay trời mưa?”), việc Giáo sư Winston bắt đầu với một chút âm thanh thình thịch: “Macbeth là một vị nam tước và Macduff là một vị nam tước. Phu nhân Macbeth là người ác hiểm và tham lam. Duncan là vua, và Macbeth là người kế nhiệm của Duncan”.

Kevin Coleman – Giám đốc Đào tạo tại Shakespeare & Company ở Lenox, cười lớn khi nghe phần rút gọn của vở kịch này: “Nó giống như mọi thứ giá trị của Shakespeare đã bị loại bỏ”.

“Nó giống như kiểu tôi đã yêu người có tên là Mary, nhưng làm thế nào để tôi truyền đạt những gì đã trải qua với Mary?”, ông nói, “Họ đã cung cấp tôi thông tin về chiều cao, cân nặng của Mary, và số lượng tóc trên đầu cô ấy, và chiều dài của ngón tay cô ấy… Điều đó không mang Mary bằng xương bằng thịt tới cho bạn”.

Hiểu được “sự phong phú của Shakespeare”, trong tất cả sự phức tạp đầy thơ mộng và kịch tính của nó, ông Coleman cho rằng giống như đánh thức bản chất con người của chính chúng ta.

Mặc dù vậy, theo cách riêng của mình, Giáo sư Winston cũng đang sử dụng vở “Macbeth” để hiểu rõ hơn về con người.

“Nó đang giải thích một cái gì đó lớn lao”, ông nói, “về nơi chúng ta đang sống về việc chúng ta là ai”.

Các diễn giả tham dự Bàn tròn AIWS tháng 12/2017 (theo thứ tự từ trái sang): Thống đốc Michael Dukakis, Nguyên Tổng thống Estonia Toomas Hendrik Ilves, Giáo sư Patrick Winston.

Nguồn: Viện Michael Dukakis về Lãnh đạo và Sáng tạo

Nam Sơn

Lược dịch theo Boston Globe


Tác giả Andy Rosen: Phóng viên, biên tập viên đã làm việc tại Boston Globe từ năm 2014, đồng thời là nhà sản xuất của BostonGlobe.com.