Washington, D.C, ngày 20/12/2016

Những tiến bộ trong công nghệ Trí tuệ nhân tạo (AI) và các lĩnh vực có liên quan đã mở ra những thị trường mới, cơ hội mới cho tiến bộ của những ngành then chốt như y tế, giáo dục, năng lượng, kinh tế toàn diện, phúc lợi xã hội và môi trường. Trong vài năm gần đây, máy móc đã vượt qua con người về hiệu năng trong một số công việc cụ thể liên quan đến trí tuệ, chẳng hạn như nhận dạng hình ảnh. Các chuyên gia dự báo tốc độ phát triển của AI sẽ tiếp tục gia tăng. Mặc dù chưa có gì chắc chắn rằng máy móc có thể thể hiện trí thông minh so sánh được hay ưu việt hơn con người trong 20 năm tới, nhưng nó được kì vọng sẽ tiếp tục đạt tới ngưỡng và vượt trội hơn hiệu suất của con người trong ngày càng nhiều công việc.

Tháng 12/2016, Văn phòng điều hành của Tổng thống Obama xuất bản Báo cáo Trí tuệ nhân tạo, Tự động hóa và Nền kinh tế do GS. Jason Furman – Chủ tịch Hội đồng Cố vấn kinh tế cho Tổng thống Barack Obama – là chủ biên. Sau khi Báo cáo Chuẩn bị cho tương lai của Trí tuệ nhân tạo được xuất bản vào tháng 10/2016 (được Thời Đại AI giới thiệu trong số trước), báo cáo này tiếp tục nghiên cứu về những tác động của tự động hóa theo định hướng AI đối với nền kinh tế và thị trường việc làm của Mỹ. Báo cáo xem xét các tác động dự kiến của sự tự động hóa theo định hướng AI đối với nền kinh tế, và mô tả những chiến lược lớn có thể làm tăng lợi ích của AI và giảm thiểu chi phí.

GS. Jason Furman đồng thời là thành viên Ủy ban Chuẩn và Thực hành Xã hội Trí tuệ nhân tạo (AIWS Standards and Practice Committee) – Viện Michael Dukakis về Lãnh đạo và Sáng tạo (MDI), người đang cùng một thành viên khác là Giám đốc MDI Nguyễn Anh Tuấn phác thảo Chiến lược và Giải pháp để Việt Nam đột phá về kinh tế Trí tuệ nhân tạo sẽ được trình bày tại Hội nghị VIETNAM CEO SUMMIT ngày 25/07/2018 tại Hà Nội.

(Xem đầy đủ Báo cáo “Trí tuệ nhân tạo, Tự động hóa và Nền kinh tế”)

Sự tự động hóa theo định hướng AI (AI-driven automation) sẽ tiếp tục tạo ra của cải và mở rộng nền kinh tế nước Mỹ trong tương lai, nhưng trong khi nhiều người sẽ được hưởng lợi từ đó, thì sự tăng trưởng này không hề rẻ và có thể đi kèm cùng với những thay đổi về mặt kĩ năng mà người lao động cần có để gặt hái thành công, và cả những thay đổi về mặt cấu trúc trong chính nền kinh tế. Những chính sách hành động tích cực sẽ rất cần thiết cho những ai chịu thiệt thòi trước những thay đổi này, và để đảm bảo các lợi ích lớn của AI và tự động hóa sẵn sàng được phát triển bởi tất cả mọi người.

Tăng cường cho khả năng của AI sẽ cho phép tự động hóa một số nhiệm vụ mà trước nay yêu cầu sự lao động của con người. Những biến đổi này sẽ mở ra các cơ hội mới cho cá nhân, nền kinh tế và xã hội, nhưng chúng có khả năng phá vỡ sinh kế hiện tại của hàng triệu người dân Mỹ. Liệu AI có dẫn đến tình trạng thất nghiệp và bất bình đẳng gia tăng về lâu dài không chỉ phụ thuộc vào chính công nghệ mà còn phụ thuộc vào các tổ chức, chính sách được áp dụng?

Nền kinh tế tự động hóa theo định hướng AI

Tiến bộ công nghệ là động lực chính cho tăng trưởng GDP bình quân đầu người, cho phép đầu ra tăng nhanh hơn lao động và vốn. Một trong những cách thức chính mà công nghệ làm tăng năng suất là giảm số giờ lao động cần thiết để tạo ra một đơn vị đầu ra. Năng suất lao động tăng sẽ chuyển sang tăng mức lương trung bình, mang đến cho người lao động cơ hội để cắt giảm giờ làm và đủ khả năng làm ra nhiều hàng hóa, dịch vụ hơn. Mức sống và thời gian thư giãn có thể tăng theo, mặc dù mức độ bất bình đẳng cũng tăng lên.

AI nên được phát triển vì lợi ích kinh tế tiềm năng mà nó mang lại. Tuy nhiên, những lợi ích đó không nhất thiết được phân phối đồng đều cho toàn xã hội. Chẳng hạn, thế kỉ XIX được đặc trưng bởi sự thay đổi công nghệ giúp làm tăng năng suất lao động có tay nghề thấp hơn là lao động có tay nghề cao. Những nghệ nhân có tay nghề cao – những người đã kiểm soát và triển khai quy trình sản xuất đầy đủ – cảm thấy sinh kế của mình bị đe dọa bởi sự gia tăng của công nghệ sản xuất hàng loạt. Cuối cùng, nhiều thợ thủ công lành nghề đã bị thay thế bởi sự kết hợp của máy móc và lao động có tay nghề thấp.

Ngược lại, sự thay đổi công nghệ có xu hướng hoạt động theo một hướng khác trong suốt những năm cuối thế kỉ XX. Sự ra đời của máy tính và Internet đã nâng cao năng suất tương đối của những lao động có tay nghề cao. Thường những nghề nghiệp có thể dự báo được và dễ lập trình, chẳng hạn như người điều hành tổng đài, nhân viên khai báo, đại lí du lịch và thợ lắp ráp đặc biệt dễ bị thay thế bởi công nghệ mới. Một số nghề hầu như bị xóa bỏ và nhu cầu cho những nghề khác giảm đi. Nghiên cứu cho thấy cải tiến công nghệ trong giai đoạn này làm tăng năng suất ở những ai tham gia vào công việc đòi hỏi tư duy trừu tượng, sáng tạo và giải quyết vấn đề, do đó ít nhất họ phải chịu trách nhiệm cho sự tăng trưởng đáng kể trong những công việc sử dụng các kĩ năng đó.

Ngày nay, khó dự đoán chính xác được công việc nào sẽ ngay lập tức bị ảnh hưởng bởi tự động hóa theo định hướng AI. Bởi AI không phải chỉ là một công nghệ đơn lẻ, mà là tập hợp các công nghệ được áp dụng trong các nhiệm vụ cụ thể. Một số công việc dễ dàng được tự động hóa hơn và một số công việc sẽ bị ảnh hưởng nhiều hơn, theo cả hướng tích cực lẫn tiêu cực. Một số việc có thể được tự động chuyển đi, trong khi đối với những việc khác, tự động hóa theo định hướng AI sẽ làm cho nhiều người lao động làm việc hiệu quả hơn và làm tăng nhu cầu về một số kĩ năng cụ thể.

Mức độ các công việc bị đe dọa bởi tự động hóa rất cao, tập trung vào những người lao động có lương thấp, có tay nghề thấp và ít học vấn hơn. Điều này có nghĩa là tự động hóa sẽ tiếp tục gây áp lực giảm cho nhu cầu đối với nhóm lao động này, áp lực về tiền lương và cả sự gia tăng của bất bình đẳng. Về lâu dài, có thể có sự khác biệt hoặc những tác động lớn hơn. Nếu tăng năng suất lao động không làm tăng lương, lợi ích kinh tế lớn do AI mang lại có thể dành cho số ít. Tức thay vì chia sẻ rộng rãi của cải cho người lao động và các khách hàng, nó có thể dẫn tới sự tập trung vào tay những “ông chủ”, giảm cạnh tranh và tăng bất bình đẳng giàu – nghèo.

Tuy nhiên, trong lịch sử và giữa các quốc gia, tồn tại mối quan hệ chặt chẽ giữa năng suất và mức lương; và với AI, kết quả hợp lí nhất cho người lao động sẽ là sự kết hợp giữa việc nhận mức lương cao hơn và có nhiều cơ hội nghỉ ngơi hơn. Nhưng mức độ hiện thực hóa việc này không chỉ phụ thuộc vào bản chất thay đổi của công nghệ mà còn là lựa chọn chính sách, thể chế đối với việc chuẩn bị lao động cho AI và xử lí những tác động của nó lên thị trường lao động.

Khuyến nghị chính sách

Những ưu đãi kinh tế và chính sách công có thể đóng vai trò quan trọng trong sự định hướng và tác động của thay đổi công nghệ. Báo cáo ủng hộ những chiến lược nhằm giáo dục và chuẩn bị lực lượng lao động mới và chống lại sự bất bình đẳng.

Các nhà hoạch định chính sách nên chuẩn bị cho 5 tác động kinh tế cơ bản đến từ sự tự động hóa theo định hướng AI, đó là:

  1. Đóng góp tích cực vào tăng trưởng năng suất chung.
  2. Thay đổi về nhu cầu kĩ năng cần thiết, bao gồm nhu cầu lớn hơn về kĩ năng kĩ thuật cao cấp.
  3. Phân bổ tác động không đồng đều giữa các ngành, mức lương, trình độ học vấn, loại hình công việc và địa điểm.
  4. Quay trở lại thị trường việc làm, khi một số công việc không còn và một số việc khác được tạo mới.
  5. Một số lao động mất việc làm trong thời gian ngắn, và có thể lâu hơn tùy thuộc vào các chính sách sau này.

Theo đó, các chuyên gia cũng đề xuất phát triển một số chiến lược cụ thể sau:

  1. Đầu tư và phát triển AI cùng với những lợi ích của nó.
  2. Giáo dục và đào tạo công dân Mỹ thích ứng với những việc làm tương lai.
  3. Lao động hỗ trợ trong quá trình chuyển đổi và trao quyền cho người lao động để đảm bảo sự tăng trưởng chung được chia sẻ rộng rãi.

Cuối cùng, nếu tỉ lệ người Mỹ bị ảnh hưởng trong ngắn và trung hạn bởi việc dịch chuyển nghề nghiệp theo định hướng AI là đáng kể, các nhà hoạch định chính sách sẽ cần xem xét tới sự can thiệp mạnh mẽ hơn, như phát triển hệ thống bảo hiểm thất nghiệp và tạo việc làm đối kháng để làm dịu quá trình chuyển đổi.

Kết luận

Để áp ứng những hiệu quả kinh tế của tự động hóa theo định hướng AI sẽ là một thách thức lớn về mặt chính sách đối với hệ thống chính quyền tiếp theo. AI đã bắt đầu biến đổi nơi làm việc, thay đổi các loại hình công việc có sẵn và tái định hình những kĩ năng mà người lao động Mỹ cần để phát triển hơn. Tất cả người Mỹ nên có cơ hội được tham gia giải quyết những thách thức, bất kể họ là sinh viên, công nhân, nhà quản lí, lãnh đạo kĩ thuật hay đơn giản chỉ là một công dân với tiếng nói trong cuộc tranh luận chính sách.

AI đặt ra nhiều câu hỏi mới về chính sách tiếp tục xoay quanh các chủ đề mà chính quyền và cộng đồng sẽ thảo luận, cân nhắc. Việc mỗi người dân cùng tham gia với các chuyên gia đóng vai trò quan trọng trong việc đưa quốc gia đi theo định hướng chính sách phù hợp, nhằm tạo ra một sự thịnh vượng được san sẻ, mở khóa những tiềm năng mới và đảm bảo sự tiên phong của nước Mỹ trong công cuộc sáng tạo và ứng dụng AI.

Thanh Huyền

Lược dịch theo Obama White House


Báo cáo “Trí tuệ nhân tạo, Tự động hóa và Nền kinh tế” do nhiều tác giả tham gia biên soạn: Jason Furman – Chủ tịch Hội đồng Cố vấn kinh tế cho Tổng thống Barack Obama, John P. Holdren – Giám đốc Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ, Cecilia Munoz – Giám đốc Hội đồng Chính sách Đối nội, Megan Smith – Văn phòng Công nghệ Hoa Kì, Jeffrey Zients – Giám đốc Hội đồng Kinh tế Quốc gia.

* Tải bản báo cáo của Chính phủ Hoa Kì TẠI ĐÂY