Cách đây khoảng 40 năm, vở kịch nói Hoa Cúc Xanh Trên Đầm Lầy của nhà soạn kịch tài danh Lưu Quang Vũ để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng khán giả Việt Nam. Vở kịch đã dự báo về sự xuất hiện của những người máy (robot) hoàn hảo hơn cả con người và cũng tiên lượng những rắc rối về đạo đức và pháp lý nảy sinh khi con người sống chung với robot. Tác giả cũng đưa ra lời cảnh báo sớm cho nhân loại khi những thành tựu tiên tiến của khoa học công nghệ dùng để phục vụ cho những toan tính cá nhân vị kỉ, đồng thời vở kịch như đặt ra câu hỏi làm thế nào để Trí tuệ nhân tạo, người máy mang đến hạnh phúc cho con người?

Nhà soạn kịch, nhà thơ và nhà văn Lưu Quang Vũ

Ảnh: Lưu Khánh Thơ

“Ai tìm được bông hoa cúc xanh mọc trong đầm lầy sẽ đạt được ước nguyện hạnh phúc” – truyền thuyết dân gian ở vùng quê đã đi vào tâm hồn ấu thơ, sống mãi trong kí ức của ba nhân vật chính: Liên, Hoàng và Vân. Ba người bạn học cùng học trong ngôi trường làng bé nhỏ giữa một thung lũng xanh mướt, họ đã thi nhau vượt qua bãi cỏ rậm trên đầm lầy để hái những bông cúc xanh với một niềm tin sẽ được hạnh phúc trọn đời. Khi trưởng thành, mỗi người đều có một nghề đúng như họ mơ ước. Liên dịu dàng làm cô giáo, Vân mơ mộng thành họa sĩ và Hoàng đam mê sáng tạo trở thành một kĩ sư tài năng với những phát minh làm thay đổi thế giới. Ngày Hoàng tìm gặp Liên để tỏ tình cũng là ngày Vân và Liên tìm anh để gửi thiệp mời. Không chấp nhận sự thật đó, Hoàng đã sáng tạo ra hai người máy giống y hệt Liên và Vân nhưng lại có những phẩm chất lý tưởng nhất, cao quý nhất. Liên người máy: duyên dáng, nữ tính, trung thực và nhạy cảm, tâm hồn cô chỉ có tuổi thơ và tình yêu, quá khứ và ước mơ. Vân người máy là một họa sĩ thiên tài chỉ say mê vẽ tranh, yêu lẽ phải, yêu tự do, công bằng và chính trực. Hoàng tạo ra Liên chỉ để yêu Hoàng, tạo ra Vân để làm người bạn trung thành, vô tư, nhường nhịn Hoàng. Liên và Vân robot chính là hiện thân cho ước mơ của Hoàng về hạnh phúc. Nhưng khi Liên và Vân từ phòng thí nghiệm bước ra đời thật có biết bao rắc rối đã phát sinh ngoài sức tưởng tượng của Hoàng. Được tạo ra bằng những gì đẹp đẽ và lý tưởng, được sinh ra để yêu say đắm và mãnh liệt, Liên robot ước mơ có một người yêu đẹp từ thể xác, quần áo đến tâm hồn. Sống với kĩ sư Hoàng, cô nhanh chóng nhận ra bản tính ích kỷ, hẹp hòi, tính đố kị, sự giả dối, thói quen nịnh trên, nạt dưới… cùng với tật hay nghiến răng khi ngủ của Hoàng đã làm cô không còn cảm xúc với Hoàng. Vốn trung thực, cô đã nói với Hoàng tất cả những điều cô biết về anh. Hoàng bối rối, thất vọng, còn Liên cũng tìm cách chạy trốn khỏi Hoàng, cô đi tìm Vân và bắt gặp Vân đang bị Hoàng nhốt trong hầm để chỉ vẽ tranh và mơ ước. Họ bỏ trốn và những rắc rối liên tiếp đến với họ khi họ đối mặt với những tình huống đời thường. Vẻ bề ngoài giống hệt hai nguyên mẫu Liên và Vân đời thực gây ra những hiểu lầm, những phiền phức không nhỏ cho xã hội. Nhất là khi để tìm họ, Hoàng đã báo nhà chức trách rằng Liên và Vân robot có thể gây nguy hiểm cho an ninh xã hội. Một ủy ban đặc biệt đã được lập ra để kiếm tìm họ, những nhầm lẫn dở khóc, dở cười, những dằn vặt trăn trở khi Liên thật và Vân thật đối diện với Liên và Vân robot, những đổ vỡ và giác ngộ khi Hoàng đuổi theo Liên và Vân robot trở về thung lũng tuổi thơ, chứng kiến họ chìm xuống đầm lầy. Đi qua những trải nghiệm ấy, Liên và Vân đã nhận ra tình yêu của mình, nhận ra hạnh phúc là điều bình dị có thật trong đời sống thường ngày bên người thân cần phải quý trọng. Hoàng cũng ngộ ra giấc mơ chỉ là giấc mơ nhưng giấc mơ đẹp sẽ còn mãi khi con người biết giữ cho tâm hồn mình sự trong trẻo, vô tư, hồn nhiên, và điều quan trọng là đừng để mình lún trong đầm lầy của toan tính tầm thường, ích kỉ.

Trailer vở kịch Hoa Cúc Xanh Trên Đầm Lầy

Nguồn: Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam

Nhiều đạo diễn lừng danh của sân khấu Việt Nam đã thành công khi dàn dựng vở kịch này như NSND Nguyễn Đình Nghi, NSUT Đỗ Kỷ. Tháng 1/2018 khi Nhà hát Tuổi trẻ dàn dựng vở kịch này, với tư cách đạo diễn, tôi chịu áp lực rất lớn nhưng tôi coi đây là cơ hội để thử sức với kịch bản của kịch tác gia lớn nhất Việt Nam: Lưu Quang Vũ. Tôi cho rằng cần mạnh dạn đổi mới. Kịch bản đặc sắc nhưng khán giả thời Trí tuệ nhân tạo thì đã khác, phải làm sao tạo ra sự tươi mới, trẻ trung, hiện đại để hấp dẫn khán giả, kéo họ đến rạp? Tôi chủ trương sử dụng nhiều thủ pháp mới để phá vỡ sự nhàm chán của “sân khấu hộp”. Như đẩy yếu tố giả tưởng lên một mức cao hơn về không gian, thời gian, mở ra cho khán giả sức tưởng tượng vượt xa hiện tại. Những thủ pháp sân khấu mới đã giúp người xem cảm nhận rõ hơi thở của đời sống đương đại khi Trí tuệ nhân tạo đã hiện hữu ngày một nhiều. Trang trí, sắp đặt sân khấu cũng có những cách tân. Những nét ngang và sổ thẳng trên phông trái ngược hoàn toàn với biểu tượng mềm mại của hoa cúc xanh tạo ra cảm nhận về sự đối lập gay gắt. Máy cắt chạy trên sân khấu với những tia lửa như một lát cắt trong không gian đầy tính ẩn dụ về những ranh giới mong manh, nếu không cẩn trọng con người có thể rơi vào trạng thái hư vô trống rỗng. Tài năng và tâm huyết của các diễn viên trẻ đã góp phần quan trọng vào thành công của vở diễn. Tham dự Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc tháng 4/2018, vở diễn đã xuất sắc giành Huy chương Vàng. Đổi mới về cách diễn nhưng chúng tôi đã giữ nguyên tư tưởng tiên phong, nhãn quan vượt thời đại mà hàm chứa giá trị nhân văn sâu sắc của kịch bản. Thông điệp quan trọng mà vở diễn Hoa Cúc Xanh Trên Đầm Lấy gửi tới người xem là: Liệu đã đến lúc robot thay thế con người? Và rồi con người phải làm sao để không như robot? Robot sẽ ngày càng thông minh, thậm chí còn hoàn hảo hơn con người. Vậy con người phải sống với nhau ra sao? Con người cần thay đổi thế nào để thích nghi và cũng là để giữ lại những gì tốt đẹp nhất, tử tế nhất?

Cùng với Hoa Cúc Xanh Trên Đầm Lầy, hơn 50 vở kịch của nhà văn Lưu Quang Vũ tiêu biểu như Hồn Trương Ba Da Hàng Thịt, Tôi Và Chúng Ta, Điều Không Thể Mất, Lời Thề Thề Thứ Chín, Nàng XiTa… đã góp phần thổi bùng lên ngọn gió đổi mới ở Việt Nam. Kịch của Ông đã đề cập đến những vấn đề nóng bỏng nhất của hiện thực Đất Nước bề bộn khó khăn sau Chiến tranh kéo dài lại bị sự cản trở, trì níu của cơ chế tập trung bao cấp – một cơ chế quản lý phù hợp với thời chiến nhưng lại trở thành rào cản của sự phát triển trong thời bình. Cơ chế đó để lại những thói quen, cách nghĩ, cách làm máy móc, xơ cứng, kìm hãm sự phát triển của xã hội. Qua những vở kịch đó, Lưu Quang Vũ phê phán gay gắt tệ quan liêu, giáo điều của những con người khư khư bám lấy cái cũ, sợ cái mới. Đồng thời, ông cũng phát hiện, cổ vũ cho những nhân tố mới, ca ngợi những con người tiên phong dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Ông đã khám phá những vấn đề cốt lõi của hiện thực và thể hiện nó sinh động hấp dẫn trên sân khấu và gửi đi những thông điệp tiên lượng về những cái Mới tất yếu sẽ xuất hiện. Lưu Quang Vũ đã thực sự làm nên một thời hoàng kim của sân khấu Việt Nam những năm cuối thế kỷ XX. Kịch của Ông được công chúng đón nhận nồng nhiệt và có sức lan tỏa rất nhanh. Như một luồng sinh khí lớn, tư tưởng đổi mới trong tác phẩm của Ông đã “truyền lửa” cho thế hệ thanh niên Việt Nam thời kì đầu Đổi Mới. Đầy tin yêu, họ hăm hở lao vào những công việc mới mẻ, kiến tạo, dựng xây… Có thể khẳng định, Lưu Quang Vũ đã góp phần thúc đẩy mạnh mẽ vào quá trình đổi mới ở Việt Nam. Ông như một nhà lãnh đạo tư tưởng xuất sắc của nhân dân Việt Nam trong “đêm trước” của công cuộc Đổi Mới đất nước. Nhân dân Việt Nam yêu mến và ghi công Lưu Quang Vũ, Ông đã trở thành một Tượng Đài bất hủ trong tâm hồn họ.

Năm 2018, kỉ niệm 30 năm ngày ông và người vợ tài năng của ông – nữ sĩ Xuân Quỳnh cùng con trai yêu quý của họ – nghệ sĩ nhí Lưu Quỳnh Thơ cùng nhau đi vào cõi bất tử sau một tai nạn giao thông thảm khốc ngày 29/8/1988, công chúng văn học vẫn vẹn nguyên niềm tiếc thương khi nghĩ về Ông. Nhiều hoạt động tưởng nhớ và tri ân Ông được tổ chức. Trong bối cảnh làn sóng Công nghệ Trí tuệ nhân tạo đang mở ra một cuộc Cách mạng mới về công nghệ, người ta càng nhớ đến Ông, nhớ đến những tiên cảm và trăn trở mà Ông dự báo.

Những băn khăn trăn trở mà nhà văn Lưu Quang Vũ đặt ra đã được những nhà Sáng tạo và Đổi mới xuất sắc ở Viện Michael Dukakis về Lãnh đạo và Sáng tạo ở Boston, Hoa Kỳ (Michael Dukakis Institute for Leadership and Innovation – viết tắt MDI) giải quyết qua Sáng kiến Xã hội Trí tuệ nhân tạo. Nhận thức sâu sắc về cơ hội cùng những thách thức mà Trí tuệ nhân tạo mang đến cho loài người, Viện MDI đã công bố Sáng kiến Xã hội Trí tuệ nhân tạo (AIWS) vào tháng 11/2017. Sáng kiến AIWS là tập hợp các khái niệm, các ý tưởng, các giải pháp để kêu gọi các Chính phủ, các tập đoàn Công nghệ, các Viện nghiên cứu, các trường Đại học, các nhà lập pháp… cùng hợp tác nhằm thiết lập một nền tảng Đạo đức, một khuôn khổ pháp lý, tạo dựng một Xã hội Trí tuệ nhân tạo, thành lập một Hội đồng chuẩn để theo dõi, giám sát các quá trình nghiên cứu ứng dụng Trí tuệ nhân tạo vào các lĩnh vực của đời sống vì một thế giới an toàn, thịnh vượng, vì các giá trị nhân văn cao quý của con người. Diễn đàn Toàn cầu Boston và Viện Michael Dukakis về Lãnh đạo và Sáng tạo là sáng tạo và tâm huyết của học giả Nguyễn Anh Tuấn – Giám đốc Viện Michael Dukakis và Diễn đàn Toàn cầu Boston, người sáng lập và nguyên Tổng Biên tập Báo VietNamNet – cùng với cựu Thống đốc bang Massachusetts Michael Dukakis, người đại diện cho Đảng Dân chủ tranh cử Tổng thống Hoa Kỳ năm 1988.

Sáng kiến AIWS

Ảnh: Viện Michael Dukakis về Lãnh đạo và Sáng tạo

Sáng kiến AIWS thể hiện một tầm nhìn tiên phong ngay trong buổi bình minh của Trí tuệ nhân tạo đã ngay lập tức thu hút sự quan tâm của các chuyên gia, các học giả xuất sắc nhất, các cơ sở nghiên cứu, các hãng công nghệ hàng đầu trong lĩnh vực Trí tuệ nhân tạo từ khắp nơi trên thế giới. Nhiều Hội nghị AIWS đã được tổ chức tại Đại học Harvard tập hợp những tinh hoa về AI của Harvard, MIT, hay hội nghị AIWS tại Tokyo – thu hút những nhân vật hàng đầu về Trí tuệ nhân tạo của Nhật Bản. Tháng 6/2018, tại Đại học Harvard, lần đầu tiên khái niệm Chính phủ Trí tuệ nhân tạo đã được MDI công bố. MDI đang tích cực cùng với Diễn đàn Toàn cầu Boston (Boston Global Forum – viết tắt BGF) xây dựng Hiệp ước Hòa bình về Trí tuệ nhân tạo trình lên Liên Hiệp Quốc. Ngày 9/8/2018, những tờ báo hàng đầu của Mỹ như New York Times, Washington Post, Boston Globe, Chicago Tribune, San Francisco Chronicle, ABC News… đồng loạt trân trọng giới thiệu Sáng kiến AIWS và Chính phủ Trí tuệ nhân tạo.

Ông Nguyễn Anh Tuấn trình bày về Sáng kiến AIWS tại Hội nghị Vietnam CEO Summit, tháng 7/2018

Ảnh: Vietnam Report

Gần 40 năm trước, Lưu Quang Vũ qua vở kịch Hoa Cúc Xanh Trên Đầm Lầy đã tiên lượng và dự báo về sự xuất hiện của xã hội mà người máy Trí tuệ nhân tạo sống chung với con người, đã đặt ra nhiều vấn đề đi trước thời đại. 30 năm trước, ngày 29/8/1988, Ông ra đi ở tuổi 40, trong sự tiếc thương lớn của người Việt Nam. Năm 2018, kỉ niệm 30 năm ngày Ông đi xa, đã có một sáng kiến tiên phong toàn cầu – Sáng kiến Xã hội Trí tuệ nhân tạo AIWS được đề xuất bởi học giả người Việt Nam, ông Nguyễn Anh Tuấn. Phải chăng sự gặp gỡ trong tư tưởng giữa tác giả Hoa Cúc Xanh Trên Đầm Lầy và tác giả AIWS là sự gặp gỡ của những trí tuệ và tình cảm lớn, của những tâm hồn lộng gió thời đại luôn yêu thương con người, sáng tạo cho con người và vì con người.

Sĩ Tiến

(Trân trọng cảm ơn sự cộng tác của Thu Cúc)