Hiroshi Ishiguro đã tạo ra những robot – là bản sao của con người, đẹp, như thực, và thuyết phục đến lạ kì. Về mặt nghiên cứu, ông sử dụng chúng để hiểu cơ chế tương tác giữa người với người. Nhưng công cuộc tìm kiếm thật sự nhằm mục đích gỡ rối bản chất của chính những mối liên hệ không thể giải thích.

Hiroshi Ishiguro đã sản xuất khoảng 30 android, hầu hết là nữ – bản sao của một loạt người mẫu, diễn viên, người dẫn chương trình. Những android này đã xuất hiện rất nhiều trước công chúng – trong các quán cà phê và cửa hàng bách hóa, hát tại các trung tâm mua sắm, biểu diễn trong vở kịch. Tuy nhiên, phần lớn những “phụ nữ” xinh đẹp của Ishiguro được sử dụng cho các thí nghiệm nghiên cứu, trong đó nhiều công trình nghiên cứu được thực hiện tại hai địa điểm ở Nhật Bản: Viện Nghiên cứu Viễn thông Quốc tế Tiên tiến (Advanced Telecommunications Research Institute International) tại Nara và Phòng thí nghiệm Robot Thông minh (Intelligent Robotics Laboratory) trong khuôn viên trường Đại học Osaka. Phòng thí nghiệm, gọi là IRL, được đặt trong một mê cung của các tòa nhà đại học màu xám giản dị. Trong những hộp công nghiệp này, có khoảng 30 sinh viên và giáo sư trợ lý làm việc tại một loạt các phân khu máy tính và các phòng quan sát gần như im lặng tuyệt đối.

Hiroshi Ishiguro

Nguồn: WIRED

Ngày nay, kỹ thuật để tạo ra một robot có vẻ bề ngoài, di chuyển và nói được như con người vẫn thực sự ngoài tầm với. Vượt ra cả tầm kiểm soát của con người là tạo ra được một cỗ máy với nhân tính – sự hiện diện không tưởng mà người Nhật gọi là sonzai-kan. Bởi vì để tái tạo sự hiện diện của con người, chính chúng ta cần biết nhiều hơn về chúng ta – về sự tích lũy các tín hiệu và những cử động siêu nhỏ kích hoạt sự đồng cảm của con người, khiến chúng ta thoải mái và đạt được lòng tin chúng ta. Một ngày nào đó chúng ta có thể giải quyết vấn đề tạo ra trí thông minh nhân tạo – một bộ não máy có thể thực hiện bằng trực giác bất kỳ nhiệm vụ trí tuệ con người nào – nhưng tại sao chúng ta lại chọn tương tác với nó?

Ishiguro tin rằng vì con người theo bản năng tự động tương tác và đặt niềm tin vào con người nên chỉ cần tạo ra được robot giống người hơn thì con người sẽ sẵn sàng chia sẻ cuộc sống với robot hơn. Hướng tới mục tiêu này, các nhóm của ông đang đi tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu mới gọi là tương tác giữa con người và robot (Human-robot interaction – HRI).

HRI là một kỷ luật lai: phần liên quan đến kỹ thuật, phần liên quan đến AI, phần liên quan đến tâm lý xã hội và khoa học nhận thức. Mục đích là để phân tích và nuôi dưỡng mối quan hệ phát triển của chúng ta với robot. HRI tìm hiểu lý do tại sao và khi nào con người sẵn sàng tương tác, và thậm chí có thể cảm thấy tình cảm, với một cỗ máy. Đối với mỗi android ông sản xuất, Ishiguro tin rằng ông đang tiến gần hơn đến việc xây dựng niềm tin đó.

Tại bất kỳ thời điểm nào, sinh viên và nhân viên có thể đang thử nghiệm, đo lường và ghi lại phản hồi của hàng chục tình nguyện viên cho android theo ý của họ. Điều gì về hành vi hoặc ngoại hình, biểu cảm và chuyển động cơ thể của robot, làm cho họ cảm thấy khác biết và xa lạ? Điều gì ở những con robot thu hút họ lại gần? Những android  này được sử dụng để tìm câu trả lời cho một danh sách ngày càng dài của các câu hỏi nghiên cứu: Giao tiếp phi ngôn ngữ quan trọng như thế nào để thiết lập sự tin tưởng giữa con người với nhau (từ đó giữa con người và android với nhau)? Trong hoàn cảnh nào chúng ta có thể đối xử với robot như một con người? Bằng cách này, tập hợp phòng thí nghiệm của Ishiguro dành riêng để nghiên cứu bản chất sự thân mật của con người.

“Mỗi cuộc trò chuyện như kiểu một loại ảo giác,” Ishiguro nói. “Tôi không thể biết bạn đang nghĩ gì. Tôi chỉ biết tôi đang nghĩ gì”.

Còn đối với Alex Mar, khái niệm “kết nối con người” chưa bao giờ khó hiểu. Vì thế cũng có lý khi ai đó cố gắng để đo lường, tính toán kích thước của chúng. Để có thể tái tạo cảm giác gần gũi của con người sẽ giúp kiểm soát chính điều khiến chúng ta nhầm lẫn và lảng tránh.

Thời đại học của Ishiguro và “mối duyên” với robot

Ông chọn trường theo ba tiêu chí: Chấp nhận một sinh viên lập dị, đôi khi khác người như ông; Là nơi ông có thể theo đuổi niềm yêu thích vẽ của mình; và Không ở gần nhà. Mùa thu năm 1981, ông đến trường Đại học Yamanashi, gần núi Phú Sĩ.

Khi ở đó, Ishiguro tiếp tục theo đuổi việc học một cách bất cần, tìm niềm vui trong chuỗi công việc lặt vặt mà ông làm thêm để trả các hóa đơn. Ông thấy mình nằm ngoài cuộc sống sinh viên, từ chối bất kỳ tham vọng chính thống bề ngoài của nước Nhật.

Đồng thời, ông tự biến mình thành một người ngoài lãng mạn nhất: một nghệ sĩ. Luôn luôn trong một chiếc áo khoác da màu đen; trốn học, đem theo miếng đệm và cây bút chì của mình, cưỡi con xe phân khối Yamaha đến một vùng nông thôn gần đó để phác thảo cảnh vật. Ông tập trung vẽ: những hình dạng kỳ lạ, tự nhiên của cỏ cây, hoa đào vào mùa xuân. Ông cho ra đời các bản vẽ, tranh sơn dầu và đã bán được một số bức.

Nhưng trong năm thứ ba, Ishiguro đột ngột từ bỏ vẽ. Trừ khi trở thành một nghệ sĩ vĩ đại và đạt thành công lớn, ông không còn thấy ích lợi gì của việc đó. Ông mất đi định hướng. Vào những ngày đen tối, khi trên chiếc mô-tô của mình trên một con đường dốc và quanh co, Ishiguro tưởng tượng ra một lực đẩy khiến ông không rẽ xe mà lái thẳng về phía trước, bay thẳng ra khỏi rìa núi – cảm giác đó sẽ như thế nào?

Rồi một con đường bắt đầu hiển lộ. Trường Yamanashi cung cấp các khóa học trong lĩnh vực mới về khoa học máy tính, và Ishiguro bắt đầu tự hỏi mối quan hệ giữa đồ họa máy tính và thị giác máy tính có thể có với nghệ thuật thị giác. Đó là những ngày đầu của PC, và lập trình có vẻ sáng tạo vô cùng. Cảm thấy không còn gì để mất, ông chuyển đổi chuyên ngành.

Gần như ngay lập tức, một số yếu tố trong não của ông đã được xếp đúng vị trí: Ishiguro nhận ra rằng ông có thể tiếp tục nghĩ như một họa sĩ trong lĩnh vực không được đánh giá này, nhưng với các công cụ khác nhau. Ông yêu thích ngôn ngữ mới: Assembler, Pascal. Các sinh viên được chuyển đến làm việc trong một căn phòng khá lớn và lạnh lẽo, với sự ồn ào của những chiếc máy tính khổng lồ – điều kiện được thiết kế dành riêng cho máy móc, không phải con người. Ông làm việc một mình, về phát triển phần mềm, nhưng lại học cách giao tiếp với một hệ thống – một hệ thống đáp ứng các mệnh lệnh của ông. Họ cùng tham gia vào một hộp thoại. Khi càng trở nên thông thạo hơn trong ngôn ngữ mới này, ông càng chìm đắm trong các cuộc trò chuyện với những cỗ máy lớn, điều tưởng tượng dần hình thành: Liệu có thể làm cho ngôn ngữ này trở nên giống con người hơn, để một ngày nào đó máy tính có thể hiểu chúng ta một cách trực quan, theo ngôn ngữ của chúng ta? Từ đó hộp thoại này có thể trở thành một mối quan hệ?

Mối quan hệ này dần trở thành sự theo đuổi, giấc mơ của riêng ông.

Mối duyên với robot của Ishiguro sẽ tiếp nối như thế nào? Con đường theo đuổi giấc mơ không giống như hầu hết những sinh viên khác của ông sẽ ra sao? Đó là phần tiếp theo của câu chuyện “Tình yêu trong Thời đại Robot – Phần 2” sẽ được Thời Đại AI đăng vào tuần sau.

Hà Thủy

Lược dịch và biên tập theo WIRED, tác giả Alex Mar