Hiroshi Ishiguro đã tạo ra những robot – là bản sao của con người, đẹp, như thực, và thuyết phục đến lạ kì. Về mặt nghiên cứu, ông sử dụng chúng để hiểu cơ chế tương tác giữa người với người. Nhưng công cuộc tìm kiếm thật sự nhằm mục đích gỡ rối bản chất của chính những mối liên hệ không thể giải thích.

(Tiếp theo Phần 1)

Năm 2000

Ishiguro với tư cách là một giáo sư tại Đại học Kyoto, sản xuất robot hình người đầu tiên của mình: một chiếc máy móc trông có vẻ cơ học di chuyển trên bánh xe, vẫy cánh tay thép nối. Nhưng ông đã bắt đầu nghĩ rằng một sự xuất hiện dưới hình dạng con người là điều cần thiết nếu mọi người muốn hình thành gắn kết thực sự với robot.

Ông cố gắng xác định các sắc thái của hành vi con người, và cô lập các dấu hiệu vật lý – dù ý thức hay vô thức, nói lên chúng ta là “con người.” Một phát hiện nhỏ mà ông nhận thấy: Con người không bao giờ thực sự ngồi yên.

Ishiguro nhận thức được sự ngần ngại với khái niệm về android – ít nhất là ở phương Tây, từ đó nhiều nhà nghiên cứu Nhật Bản lấy tín hiệu của họ. Một số người lo ngại rằng sự lo sợ của người dùng với một robot giống người (cái gọi là hiệu ứng thung lũng kỳ lạ) sẽ là quá lớn để vượt qua và rằng một dự án android thất bại có thể cắt giảm hỗ trợ công cho của người máy.

Nhưng Ishiguro vẫn quyết định nghiên cứu người máy một mình. Ông tin rằng android đầu tiên của mình nên cao khoảng 3,5 feet. Nói cách khác, nó sẽ phải là mô hình giống như một đứa trẻ. Và với quy trình sản xuất liên tục – một mô hình phải dành hàng giờ để bọc trong thạch cao để đúc một bản sao chính xác – chỉ có duy nhất một đứa trẻ mà ông mới được phép sử dụng: của riêng mình.

Vài năm trước, Ishiguro trở thành bố của cô con gái tên là Risa, ông giải thích kế hoạch của mình với vợ. Vợ ông đồng ý phụ trách nuôi dạy cô gái, và thí nghiệm sẽ khó khăn nếu không có sự hỗ trợ của cô. Cứ như vậy, vào đầu năm 2002, cả gia đình, cùng với các nghệ sĩ trang điểm và hiệu ứng đặc biệt, tập hợp trong phòng thí nghiệm của ông trong khuôn viên trường và bắt đầu quá trình tạo ra một bản sao của Risa trong hai ngày. Vài tháng sau, mô hình Risa với da bằng silicon, không có tóc, làm bằng cao su được đem tới phòng thí nghiệm của Ishiguro. Họ căng da xung quanh máy móc có đệm xốp và đẩy nó lên trong phòng thí nghiệm. Ishiguro đặt tên nó là Repliee R1 – R đại diện cho Risa.

Kết quả của thí nghiệm khá hỗn độn. Ishiguro phải thừa nhận rằng một android được chế tạo với ngân sách thấp, chuyển động hạn chế, nói lắp, trông giống zombie nhiều hơn con người. Và mặc dù ông trình bày dự án với một số người thân quen, từ khóa “android con gái” đã lan rộng, trở thành một huyền thoại kỳ lạ. Có nhà khoa học đã mô tả với tôi dự án này bằng các từ như “điên rồ”, “kỳ lạ” và “hơi đáng sợ”; nhưng Repliee R1 đem đến cho Ishiguro niềm tin để tiến lên phía trước.

 

Geminoid F lưu diễn thế giới trong vở kịch sân khấu với ý nghĩ đó. Nó cũng đóng vai một người bạn đồng hành robot trong bộ phim Sayonara năm 2015.

Nguồn: WIRED

Năm 2005

Ishiguro công bố Repliee Q1 Expo ra công chúng. Được mô hình hóa trên hình dáng một người phụ nữ trưởng thành (một nhà phát thanh nổi tiếng ở Tokyo) và được sản xuất với nguồn tài trợ tốt hơn, phiên bản này có thể di chuyển thân trên một cách mượt mà và đồng bộ với hội thoại ghi lại. Phòng thí nghiệm của Ishiguro đã tiến hành một số nghiên cứu với nó; kết quả được giới thiệu trong một tạp chí người máy lớn của Nhật Bản; phòng thí nghiệm của ông được quay lên truyền hình; ông cũng nghe về một android bản sao ở Hàn Quốc. Khi một lượng khán giả ngày càng tăng được thu hút bởi robot mô phỏng con người của Ishiguro, thiên hướng của ông được xác nhận.

Nhưng ông muốn một điều gì đó nhiều hơn. Hai lần ông chứng kiến người khác có cơ hội gặp bản sao robot của mình và có cơ hội ghi lại trải nghiệm đó. Tuy nhiên, con gái ông còn quá trẻ còn nhà phát tranh kia (dù là người trưởng thành) thì vẫn chỉ là người “bình thường”. Vì vậy không thể phân tích cuộc gặp gỡ của họ như một nhà khoa học được đào tạo. Một nhà nghiên cứu thực sự nên có bản sao của chính mình. Hồi tưởng lại quãng thời gian làm họa sĩ, Ishiguro nghĩ: Đây sẽ là một hình thức tự chụp chân dung khác. Ông đặt tên cho dự án của mình viết tắt: Geminoid HI – Song sinh cơ khí.

Android này là một bước tiến, nhưng vẫn chưa được như thật. Bàn tay của robot đặt trên đùi bằng cao su khi chạm vào; mắt của nó có một cường độ sáng đáng ngạc nhiên, không giống như Ishiguro, do được làm bằng nhựa cứng. Lại gần và bạn có thể nghe thấy tiếng hum nhẹ của động cơ ẩn; mỗi khi nó nháy mắt tạo ra tiếng click nhẹ. Đôi khi, trông tổng thể bản sao này và các robot đời trước nó, đây là một con rối có kích thước bằng con người – giống như hình ảnh động trong màn hình của Disney World. Nhưng Geminoid chưa được ổn định. Bởi vì, bằng cách nào đó, tất cả những yếu tố hòa hợp với nhau để mô phỏng tương tác tương đồng với một con người. Người xem chỉ biết được cảm xúc của robot nhờ các dấu hiệu đã chỉ định: u sầu (miệng trề xuống), khó chịu (nheo mắt), hoài nghi (liếc ngang), trầm ngâm (nghiêng đầu về bên trái). Khi mắt robot nhìn vào mắt bạn, cảm biến chuyển động phát hiện vị trí của bạn, chỉ trong một khoảnh khắc bạn cảm thấy nó hay “Ishiguro” này đang nhìn thấy bạn.

Geminoid HI mang đến cho Ishiguro sự công nhận mà ông luôn ao ước. Sử dụng bản sao của mình, ông cùng nhóm của mình xuất bản hàng chục nghiên cứu, phân tích phạm vi phản ứng của người tham gia với ông và doppelgänger (bản sao – từ tiếng Đức). (Các nghiên cứu liên quan đến việc điều hành android từ xa và không dây: teleoperation – điều khiển từ xa). Luôn bên nhau, ông và Geminoid của mình xuất hiện trên các chương trình truyền hình trên khắp châu Á và châu Âu. Ishiguro cũng bắt đầu giảng dạy trên toàn thế giới mà không cần rời phòng thí nghiệm ở Osaka, nói và điều khiển từ xa qua android, được đem ra nước ngoài bởi một trợ lý. (Chân và thân của nó được đi cùng hành lý; đầu của nó được cầm theo). Ishiguro trở thành một nguồn cảm hứng; ông từ một nhà nghiên cứu trở thành người đã tạo ra bản sao của chính mình. Các lời mời tham dự hội nghị và lễ hội đến với ông tấp nập.

Sự thành công của android đặc biệt này một phần do cách thức ông khiến nó hoạt động trên nhiều cấp độ. Giống như chủ nhân của nó, nó như một cú lừa khiến người ta phải nhìn vào bản chính con người, rồi lại nhìn vào bản sao để cố gắng phân biệt. Đó cũng là nỗ lực của Ishiguro trong việc giải quyết một tình huống khó xử – nỗ lực của nhà sản xuất để làm chủ bản thân, làm cho chính ông trở nên bền vững hơn.

Đồng thời, nó đã tạo ra khó khăn mới, Ishiguro phát hiện ra những hậu quả bất ngờ khi sống cùng với bản sao của chính mình. Ông đã mặc đồ đen từ những năm tháng tốt nghiệp, và giờ đây nó trở thành đồng phục chính thức của ông và HI, từ đó ông cảm thấy rùng mình khi thấy một phiên bản rõ hơn của chính mình. Giờ đây ông phải giữ cơ thể con người của mình (di chuyển tự nhiên, lão hóa) vướng vào giới hạn tĩnh của Android. Ông thấy mình bao bọc nó, so sánh mình với nó, bị xác định bởi nó. Chính vì vậy, android khiến ông ngày càng tự tin nhưng cũng đồng thời khiến ông đau khổ về thân thể lão hóa của mình.

Ishiguro trở thành nhiều huyền thoại cùng một lúc. Với các nữ android của mình, ông là Pygmalion – chàng hoàng tử trong thần thoại Hy Lạp cổ đại đã đem đến sự sống cho bức tượng người con gái Galatea. Nhưng với bản sao của chính mình, ông lại như Narcissus, nhìn chằm chằm vào sự phản chiếu của ông hàng giờ liền. Không giống như Narcissus, tất nhiên, Ishiguro có ý thức về tình huống mà ông đã tạo, nhưng vô tình đặt ra một cái bẫy cho hình ảnh của mình. Ông tạo dáng bên cạnh android của mình, trong các bức ảnh báo chí và xuất hiện trên TV, theo cách thể hiện của Geminoid sao cho khuôn mặt mình phản ánh sự biểu lộ của nó.

Với Geminoid HI, tên tuổi của Ishiguro đã vang danh trong làng công nghệ thế giới. Nhưng nhà khoa học – nhà công nghệ này còn trở nên lừng danh hơn nữa trong những năm tháng đắm mình vào nghiên cứu robot sau này. Ishiguro tin rằng bởi vì con người có bản năng tương tác và đặt lòng tin với con người, vậy thì nếu làm cho robot càng giống con người, con người sẽ càng dễ cởi mở chia sẻ cuộc sống với robot. Và đó là câu chuyện “Tình yêu trong Thời đại Robot – Phần 3“, về mùa đông năm 2012 và những suy ngẫm liên quan tới “sự kết nối” của Ishiguro.

Hà Thủy

Lược dịch và biên tập theo WIRED, tác giả Alex Mar