Hiroshi Ishiguro là Giám đốc Phòng thí nghiệm Robot Thông minh, thuộc Khoa Sáng tạo Hệ thống của Trường Khoa học Kỹ thuật Sau đại học thuộc Đại học Osaka (Nhật Bản), đồng thời là thành viên Ủy ban Chuẩn và Thực hành AIWS tại Viện Michael Dukakis (Boston, Hoa Kì). Ông đã tạo ra những robot – là bản sao của con người, đẹp, như thực, và thuyết phục đến lạ kì. Về mặt nghiên cứu, ông sử dụng chúng để hiểu cơ chế tương tác giữa người với người. Nhưng công cuộc tìm kiếm thật sự nhằm mục đích gỡ rối bản chất của chính những mối liên hệ không thể giải thích.

(Tiếp theo Phần 3 và hết)

Sẽ có những ý tưởng cực đoan về tính chất con người và sự gần gũi, nhưng tôi nhận ra rằng một số người có thể phải chuyển sang một android để gần gũi, để bầu bạn khi bạn xa nhà, có thể ở phía bên kia quả địa cầu, hay công việc kéo dài hàng tuần. Hầu hết chúng ta đã cho phép công nghệ hòa giải những gì đã từng đơn giản, trực tiếp tương tác của con người – thế thì có gì khác biệt? Và liệu sự khác biệt đó có cần thiết cho trải nghiệm của con người mà cần được gìn giữ không?…

Ngay sau khi android con gái của Hiroshi được hoàn thành vào năm 2002, sinh viên của ông tại Đại học Kyoto đã sử dụng nó để kiểm tra sự khác biệt trong phản ứng của con người với một robot dưới hình dạng máy móc và một robot dưới hình dạng con người. Khi không sử dụng, android đã bị bỏ lại ở giữa phòng thí nghiệm; sau đó một vài học sinh phàn nàn rằng họ đang gặp rắc rối khi làm việc mà có con robot bên cạnh. Họ cảm thấy nó đang nhìn họ.

Mọi thứ trở nên phức tạp hơn khi Hiroshi được thông báo rằng một trong những học sinh này đã trở nên gắn bó với bản sao của con gái mình. Trong ngày, học sinh này sẽ làm các thí nghiệm, nhưng vào ban đêm, khi ở một mình trong phòng thí nghiệm, anh chơi sáo cho android nghe, trò chuyện với nó, hỏi nó nghĩ gì về vở kịch của mình. Sự kiện này khiến Hiroshi nhận ra rằng những người máy android có thể có những tác động bất ngờ về mặt tình cảm. “Đó là android đầu tiên”, Hiroshi nói, “Chúng tôi không biết chuyện gì sẽ xảy ra.” Ông chuyển android đến Đại học Osaka và giao cho một học sinh khác giám sát công việc. Ông cũng đặt ra một số quy tắc cơ bản: không làm việc vào tối muộn và không làm việc một mình với robot.

Vào năm 2014, Hiroshi bắt tay vào một dự án mới kết hợp giữa sự hoàn hảo cá nhân với những ý tưởng về vẻ đẹp phụ nữ: Ông và nhóm robot thảo luận về những gì ông gọi là “người phụ nữ đẹp nhất”. Cách tiếp cận không hoàn toàn dựa trên kinh nghiệm về ngoại hình bao gồm cuộc nói chuyện với một bác sĩ phẫu thuật thẩm mỹ nổi tiếng ở Osaka, phân tích hình ảnh của Hoa hậu Hoàn vũ vòng thi cuối. Cuối cùng, tin tưởng vào bản năng của mình, Hiroshi đã làm việc hai phiên kéo dài 12 giờ với một kỹ thuật viên để tạo dựng hình 3D của android. Ông rất vui mừng khi phát hiện ra rằng sự thay đổi nhỏ nhất đối với mắt hoặc mũi đã biến đổi hình ảnh 3D thành người hoàn toàn khác. “Dường như đây không phải con gái tôi, mà là một người đặc biệt đối với tôi”, ông nói.

Khi tôi hỏi Hiroshi lý do tại sao ông đặc biệt quan tâm đến vẻ đẹp của robot, ông cho rằng mục tiêu lớn hơn của ông là để mọi người chấp nhận robot vào cuộc sống của họ.

Sự tiến hóa của Android

“Chúng tôi đã lần theo dấu mốc lịch sử của Ishiguro trên đường từ Uncanny Valley đến Total Turing”, Caitlin Harrington nói.

2002

REPLIEE R-1: Android đầu tiên của Ishiguro được sản xuất vào năm 2002 và được mô phỏng theo hình ảnh con gái 4 tuổi của ông. Tuy giống con người nhưng chuyển động đều mang tiếng máy: âm thanh giật và cọt kẹt.

Ảnh: Đại học Osaka

2005

REPLIEE Q-1: Phòng thí nghiệm lắp đặt thiết bị truyền động khí nén trong mô hình cho phép có những cử chỉ giống người. Để tăng tính xác thực, họ thêm các yếu tố tự động như thở và tư thế dịch chuyển. Android ra mắt tại Triển lãm Thế giới 2005 của Nhật Bản.

Ảnh: Đại học Osaka và Công ty TNHH Kokoro

2006

GEMINOID HI-1: Bản sao đầu tiên của người tạo ra nó, HI-1 cũng là android đầu tiên của phòng thí nghiệm làm việc thông qua điều khiển từ xa: Ishiguro kiểm soát bản sao robot của mình thông qua mics và webcam.

Ảnh: Phòng thí nghiệm ATR Hiroshi Ishiguro

2010

GEMINOID F: Nhóm nghiên cứu đã đơn giản hóa mô hình mới của Geminoid F để sử dụng cho mục đích thử nghiệm bên ngoài phòng thí nghiệm, hạn chế tính di động của chân tay robot. Nó tiếp tục xuất hiện trong nhiều vở kịch quốc tế với mục đích.

Ảnh: Đại học Osaka / Phòng thí nghiệm ATR Hiroshi Ishiguro

2010

TELENOID: Loại bỏ những người khác biệt như tuổi tác và giới tính, Hiroshi và nhóm của ông  để tạo ra loại droid phổ quát này, sau đó gửi một số rô bốt đến hỗ trợ nhà dưỡng lão.

Ảnh: Phòng thí nghiệm ATR Hiroshi Ishiguro

2011

ELFOID: Nhóm nghiên cứu thu nhỏ Telenoid và biến nó thành điện thoại di động. Elfoid tạo ra những gì Ishiguro gọi là telepresence: cảm giác mà người mà bạn đang nói chuyện được truyền tải trong thiết bị dài 8 inch.

Ảnh: Phòng thí nghiệm ATR Hiroshi Ishiguro

2015

ERICA: Android hoàn toàn tự động đầu tiên của phòng thí nghiệm, Erica có thể trò chuyện trong vòng 10 phút. Những công nghệ như nhận dạng giọng nói, theo dõi con người bằng tia hồng ngoại, tổng hợp cuộc trò chuyện, và thế hệ chuyển động tự nhiên giúp tạo cảm giác giống như con người.

Ảnh: Erato Ishiguro, Dự án tương tác Con người – Robot cộng sinh

Trong một phòng nghiên cứu tại viện Hiroshi, nhóm của ông đã trình diễn cho một nhóm khách người Đan Mạch những mẫu robot mới nhất. Được dựng trên giá ba chân, Telenoid nhìn lên và bắt đầu tạo sự chú ý, liếc nhìn xung quanh, vẫy cánh tay ngắn ngủi. Chuyển động nhỏ của nó hoàn toàn dễ dàng và linh hoạt, tạo cho nó một thái độ ngọt ngào. Nó bắt đầu nói với chúng tôi bằng tiếng Nhật với giọng nữ tính. Hiện tại, Telenoid được điều khiển từ xa, nhưng Hiroshi hy vọng sẽ tự động hóa nó trong vài năm tới. Hiroshi đã hy vọng sẽ hợp tác với một công ty đầu tư mạo hiểm để cài đặt Telenoids trong các đơn vị chăm sóc cao cấp trên khắp Đan Mạch. Nhóm của Hiroshi và các đối tác Đan Mạch đang ở giai đoạn cuối cùng trong các thử nghiệm thực địa của họ. Các đối tượng thử nghiệm đã nhanh chóng kết nối với rô-bốt hình người. Các sự kiện truyền thông cho Telenoid ở Đan Mạch đã có sự tham dự của các đại sứ Nhật Bản và hoàng tử Đan Mạch, người đã nói trải nghiệm này khiến anh liên tưởng đến con mình.

Cảnh quay video về những người cao tuổi mất trí nhớ trong nhà dưỡng lão cho thấy sự hấp dẫn. Trong đó, một phụ nữ lớn tuổi ngồi trên ghế sofa trong một cơ sở ở Kyoto với một Telenoid trên đùi. Mặc dù bà hiếm khi nói chuyện với những người chăm sóc bà, bà lại trò chuyện hào hứng với robot hình người (được điều khiển từ xa bởi một tình nguyện viên làm việc ở Osaka). Trong một đoạn phim khác, một cụ bà trông rất yếu, hơn 100 tuổi, “Bà ấy luôn cảm thấy chán nản và không nói chuyện với người khác”. Khi người chăm sóc đưa cho bà một chiếc Telenoid, mắt bà lại sáng lên, mỉm cười. Bà bắt đầu tạo ra những âm thanh ngắn ngủi: “Ah-ah-ah-ah!”. Bà ôm lấy đứa trẻ cơ khí vào ngực với một biểu hiện tràn đầy hạnh phúc.

Đoạn clip là bằng chứng cho thấy một cỗ máy có thể gợi lên một kết nối cảm xúc – nhưng kết nối với cái gì? “Chúng tôi chưa biết chính xác”, nhà nghiên cứu nói, “Nhưng những người yêu thích Telenoid có xu hướng là một người từng có con”.

Hơn chục năm nghiên cứu đã đem đến cho Hiroshi cả một quy trình đầy đủ: từ robot có hình dạng con gái ông đến hình dạng một đứa trẻ khác – có thể là con của bất kì ai. Một robot giống người có thể đem lại cảm giác đáng sợ về vẻ bề ngoài, nhưng cũng không thể phủ nhận hiệu quả của nó: Khi rô-bốt hoạt động, bạn bị lôi cuốn, đồng bộ với nó, không thể không cảm thấy đồng cảm với nó. Các cách mà con người đánh giá nhau dựa trên ngoại hình đều tan biến với “diện mạo trung lập”, trống rỗng của Telenoid. Và điều còn lại mà ông đang muốn xác định: một sự hiện diện rõ ràng của con người, không hề lạ lẫm. Nó là một người ngoài – nhưng lại có thể kích hoạt tình cảm của chúng ta.

Ảnh: WIRED

Sau câu chuyện này, Hiroshi Ishiguro đã giới thiệu “người phụ nữ đẹp nhất” của mình, tên là Erica, tại bảo tàng khoa học Miraikan của Tokyo. Nó hoạt động độc lập, phân tích ngôn ngữ của con người và sử dụng công nghệ mạng nơron để trả lời về thời trang. Các mô hình Erica hiện đang được sử dụng cho nghiên cứu tương tác người-robot ở ba trường đại học ở Nhật Bản.

Hà Thủy

Lược dịch và biên tập theo bài viết của Alex Mar, WIRED