Có đúng là trục quay của cuộc cách mạng kỹ thuật số đang nghiêng về sự chuyên chế hay không? Nếu đúng vậy thì câu hỏi cả thế giới đang cần có câu trả lời chính là: Liệu có cách nào để ngăn chặn điều đó?

 

Đầu năm 2016, một hệ thống AI có tên AlphaGo đã đánh bại nhà vô địch thế giới cờ vây trong một trận đấu tại khách sạn Four Seasons ở Seoul. Ở Mỹ, tin tức quan trọng này đều khiến mọi người bàng hoàng. Hầu hết người Mỹ không hề chơi cờ vây, một trò chơi châu Á cổ đại liên quan đến việc đặt đá đen và trắng trên một tấm gỗ. Một dạng AI được gọi là máy học, sử dụng các bộ dữ liệu lớn để đào tạo một máy tính nhận ra các mẫu và đưa ra các lựa chọn chiến lược của riêng mình.

Tuy nhiên, ý chính của câu chuyện đã trở nên quá đỗi quen thuộc. Máy tính trước đó đã thành thạo trong quá trình chơi cờ vua; giờ đây chúng còn học được cách thống trị một trò chơi còn phức tạp hơn. Geek quan tâm, nhưng hầu hết mọi người đã không để ý. Trong Nhà Trắng, Terah Lyons- một trong những cố vấn chính sách khoa học và công nghệ của Barack Obama nói: “Chúng tôi thấy đó là một bước tiến to lớn cho công nghệ.” Cô nói: “Nhưng ngay ngày hôm sau, những người còn lại của Nhà Trắng đều đã quên nó.”

Ngược lại, tại Trung Quốc, 280 triệu người đã xem cuộc chiến mà AlphaGo giành chiến thắng. Điều thực sự quan trọng với họ là việc một cỗ máy thuộc sở hữu của một công ty ở California, Alphabet, công ty mẹ của Google, đã chinh phục một trò chơi được phát minh ra cách đây hơn 2.500 năm ở châu Á. Người Mỹ thậm chí còn không chơi cờ vây. Nhưng họ đã tìm ra cách nào đó để đánh bại nhà vô địch cờ vây. Kai-Fu Lee, người tiên phong trong lĩnh vực AI, nhớ rằng được yêu cầu bình luận về trận đấu bởi gần như mọi đài truyền hình lớn trong nước. Cho đến lúc đó, anh đã âm thầm đầu tư vào các công ty AI của Trung Quốc. Cho đến khi khi nhận thấy mình thu hút được sự chú ý, anh bắt đầu phát sóng chiến lược đầu tư trí tuệ nhân tạo của mình. “Chúng tôi đã nói, sau trận đấu này, cả nước sẽ biết về AI,” anh nhớ lại. “Vì vậy, chúng tôi đã sớm đặt cược một ván lớn.”

Tại Bắc Kinh, chiến thắng của cỗ máy này đã tạo một vụ bùng nổ như một phát súng cảnh cáo. Ấn tượng đó trở lên mạnh mẽ hơn chỉ trong vài tháng tới, chính quyền Obama công bố một loạt các báo cáo với những lợi ích và rủi ro của AI. Các bài báo đã đưa ra một loạt các khuyến nghị cho hành động của chính phủ, để ngăn chặn mất việc làm tiềm năng từ tự động hóa và đầu tư vào phát triển học máy. Một nhóm các quan chức chính phủ cao cấp bên trong bộ máy khoa học và công nghệ Trung Quốc, người đã thực hiện kế hoạch AI của chính họ, tin rằng họ đang nhìn thấy dấu hiệu của một chiến lược tập trung, mới nổi của Hoa Kỳ và họ cần phải hành động nhanh chóng.

Tháng 5/2017, AlphaGo đã chiến thắng một lần nữa, lần này vượt qua Ke Jie, một bậc thầy về môn cờ vây Trung Quốc, được xếp hạng trên đỉnh thế giới. Hai tháng sau, Trung Quốc công bố Kế hoạch phát triển trí tuệ nhân tạo thế hệ tiếp theo, một tài liệu đưa ra chiến lược của đất nước để trở thành nhà lãnh đạo toàn cầu về AI vào năm 2030. Tín hiệu rõ ràng này từ Bắc Kinh được các nhà chuyên môn so sánh với một chiếc trục khổng lồ bắt đầu quay trong máy móc của nhà nước công nghiệp. Các bộ khác của chính phủ Trung Quốc đã sớm ban hành kế hoạch của riêng họ, dựa trên chiến lược được phác thảo bởi các nhà hoạch định Bắc Kinh. Các nhóm cố vấn chuyên gia và các liên minh trong ngành lập tức được triệu tập, và chính quyền địa phương trên khắp Trung Quốc bắt đầu tài trợ cho các dự án AI.

Gã khổng lồ công nghệ Trung Quốc cũng đã chính thức “nhập ngũ”. Alibaba, các nhà bán lẻ trực tuyến khổng lồ, được khai thác để phát triển một “Thành phố đầu não” cho một đặc khu kinh tế mới được lên kế hoạch khoảng 60 dặm về phía tây nam của Bắc Kinh. Tại thành phố Hàng Châu, công ty đã thu thập dữ liệu từ hàng ngàn camera đường phố và sử dụng nó để điều khiển đèn giao thông với AI, tối ưu hóa lưu lượng giao thông theo cách mà AlphaGo đã tối ưu hóa để giành chiến thắng trên bảng Go; bây giờ, Alibaba sẽ góp phần thiết kế AI thành một siêu cơ sở hạ tầng trong toàn bộ cơ sở hạ tầng.

Ngày 18/10/2017, Chủ tịch Trung Quốc, Tập Cận Bình đứng trước 2.300 đảng viên, bên cạnh lá cờ của những người Cộng Sản. Khi ông trình bày kế hoạch của mình trong tương lai gần ba tiếng rưỡi. Ông đặt tên cho trí tuệ nhân tạo, bigdata và internet là những công nghệ cốt lõi sẽ giúp biến Trung Quốc thành một nền kinh tế công nghiệp tiên tiến trong những thập kỷ tới. Đây là lần đầu tiên nhiều công nghệ trong số này xuất hiện một cách rõ ràng trong bài phát biểu của chủ tịch tại Đại hội Đảng Cộng sản, một sự kiện chỉ diễn ra năm năm/ lần.

Trong khoảng thời gian quyết định, chính phủ Trung Quốc đã cho công dân của mình  thấy một tầm nhìn mới về tương lai, và ông nói rõ rằng nó sẽ đến nhanh. “Nếu AlphaGo là Sputnik của Trung Quốc, thì kế hoạch AI của chính phủ giống như bài phát biểu mang tính bước ngoặt kêu gọi nước Mỹ đưa người lên mặt trăng của Tổng thống John F. Kennedy,” siêu sao Kai Kai-Fu Lee viết trong cuốn sách AI Superpowers của mình.

Trong khi đó, khi Bắc Kinh bắt đầu tăng tốc, chính phủ Hoa Kỳ lại đang đi chậm lại. Sau khi Tổng thống Trump nhậm chức, các báo cáo thời Obama về AI đã được chuyển xuống một trang web lưu trữ. Tháng 3/2017, Bộ trưởng Tài chính Steven Mnuchin nói rằng ý tưởng về việc con người mất việc vì AI “thậm chí không có trên màn hình radar của chúng tôi”. Đây có thể là một mối đe dọa, ông nói thêm, “trong 50 đến 100 năm nữa” , Trung Quốc cam kết xây dựng ngành công nghiệp AI trị giá 150 tỷ USD vào năm 2030.

Tuy nhiên, chỉ sau khi được thúc đẩy chủ yếu bởi Lầu năm góc, chính quyền Trump mới bắt đầu nói về AI và tài trợ cho các sáng kiến ​​AI quốc gia. Tháng 5, bộ trưởng quốc phòng James Mattis đã tuyên bố một bài báo trên Đại Tây Dương của Henry Kissinger, người đã cảnh báo rằng AI đang tiến quá nhanh, nó có thể sớm đánh bại trí thông minh và sự sáng tạo của con người. Kết quả mà ông cảnh báo có thể là sự kết thúc của những bước tiến khai sáng nhân loại, ông kêu gọi một ủy ban chính phủ nghiên cứu vấn đề này.

Nhiều chuyên gia về AI đã ngốn giấy bút khi viết về Kissinger, vì đã ngoại suy quá rộng và tiêu cực từ lĩnh vực nãy. Tuy nhiên, Mattis đã đưa ra một bài báo vào một bản ghi nhớ cho Tổng thống Trump. Tháng đó, Michael Kratsios, cố vấn hàng đầu về công nghệ của Trump, đã tổ chức một hội nghị thượng đỉnh về chủ đề AI. Trong một cuộc phỏng vấn với WIRED vào mùa hè này, Kratsios cho biết Nhà Trắng đã hoàn toàn cam kết nghiên cứu về AI và tìm ra “những gì chính phủ có thể làm, và làm thế nào để kế hoạch có thể gặt hái được nhiều hơn nữa”. Vào tháng 6, Ivanka Trump đã tweet một liên kết đến tác phẩm Kissinger, ca ngợi tài khoản của mình về “cuộc cách mạng công nghệ đang diễn ra mà hậu quả mà chúng ta đã không thể nghĩ ra được.”

Nhưng nếu Nhà Trắng lại chậm chạp trong việc nắm bắt ý nghĩa và tiềm năng của AI, thì chính quyền này đã nhanh chóng trở lại cuộc chơi. Vào giữa mùa hè, cuộc nói chuyện về “một cuộc chạy đua vũ trang chiến tranh lạnh mới” về trí thông minh nhân tạo đã lan tràn trên các phương tiện truyền thông Hoa Kỳ.

Vào thời sơ khai của một giai đoạn mới trong cuộc cách mạng kỹ thuật số trên thế giới, hai quốc gia hùng mạnh nhất thế giới đang nhanh chóng rút lui vào vị trí của sự cô lập cạnh tranh, giống như những người chơi trên một ván cờ vây. Và những gì mà cả thế giới bị đe dọa không chỉ là sự thống trị về công nghệ của Hoa Kỳ. Tại thời điểm này, quả là rất đáng lo lắng về tình trạng của nền dân chủ tự do hiện đại, AI ở Trung Quốc dường như là một kẻ gây ra quyền lực vô cùng mạnh mẽ của một chế độ cai trị độc đoán. Có đúng là trục quay của cuộc cách mạng kỹ thuật số đang nghiêng về sự chuyên chế hay không? Nếu đúng vậy thì câu hỏi cả thế giới đang cần có câu trả lời chính là: Liệu có cách nào để ngăn chặn điều đó?

Vân Thùy

Lược dịch theo Nicholas Thompson and Ian Bremmer Busines, WIRED


Ý tưởng về sự hợp tác giữa con người và máy móc không chỉ còn là câu chuyện viễn tưởng, tuy nhiên để đảm bảo sự đồng hành này được an toàn và đem lại những lợi ích quý giá đối với nhân loại, cần một cơ chế kiểm soát với các hành động của AI.  Trong Mô hình AIWS 7 lớp thuộc Sáng kiến Xã hội Trí tuệ nhân tạo (AIWS) phát triển bởi Viện Michael Dukakis, lớp đầu tiên tập trung vào xây dựng một quy chuẩn trách nhiệm để điều hành những công dân AI và đảm bảo rằng AI có thể hòa nhập một cách an toàn vào xã hội.