(Tiếp theo P1P2)

Tại Trung Quốc, Bắc Kinh đã có hệ thống kiểm soát internet tinh vi nhất thế giới, tự động chặn một lượng lớn các tên miền nước ngoài, bao gồm cả Google. Bây giờ, Great Firewall của nước này còn được trang bị thêm nhiều vòng dây thép gai nữa. Trung Quốc đã phát triển những cách mới để chuẩn xác tắt truy cập internet tại các khu vực nội thành, bao gồm cả khu trung tâm lớn của thành phố Bắc Kinh, nơi họ lo ngại các cuộc biểu tình có thể xảy ra. Nước này cũng dựng một hàng rào kỹ thuật số bao vây toàn bộ tỉnh Tân Cương sau khi các cuộc biểu tình bạo lực ở đó bị lan truyền qua internet. Bắc Kinh thậm chí có thể tạo ra một công tắc “tắt” internet trên toàn quốc.

Phiên bản internet “giới hạn” này nghe thì chẳng hề giống giấc mơ World Wide Web chút nào nhưng dù sao nó cũng vẫn phát triển vô cùng mạnh mẽ. Cho đến nay, có khoảng 800 triệu người lướt internet, trao đổi tin nhắn trò chuyện và mua sắm trực tuyến đằng sau Great Firewall – gần bằng dân số ở Hoa Kỳ và Châu Âu cộng lại. Và đối với nhiều người Trung Quốc, sự thịnh vượng của tầng lớp trung lưu đang gia tăng khiến việc kiểm duyệt trực tuyến trở nên dễ dàng hơn đáng kể.

Chủ nghĩa độc đoán của Trung Quốc, đã tăng gấp đôi dưới sự lãnh đạo của Tập Cận Bình, chắc chắn không hề cản trở ngành công nghiệp công nghệ Trung Quốc. Trong suốt thập kỷ qua, các công ty công nghệ hàng đầu của Trung Quốc không chỉ thống trị thị trường quê nhà mà còn cạnh tranh trên toàn cầu. Họ mở rộng mạng lưới thông qua các phi vụ mua lại ở Đông Nam Á. Baidu và Tencent đã thành lập các trung tâm nghiên cứu ở Mỹ còn Huawei thì bán nhiều thiết bị mạng tiên tiến ở châu Âu. Con đường tơ lụa xưa cũ nay đang được căng đầy cáp quang và thiết bị mạng của Trung Quốc.

Hơn bất kỳ quốc gia nào khác, Trung Quốc đã chứng minh rằng, chỉ với một vài điều chỉnh, chế độ chuyên chế hoàn toàn tương thích với thời đại internet. Nhưng những điều chỉnh đó đã khiến cho chính internet bắt đầu tan vỡ, giống như hai mảng lục địa bị nứt rạn. Một bên là mạng lưới tự do, điều tiết nhẹ nhàng. Còn bên kia là sự kiểm soát chặt chẽ, độc đoán của chính quyền.

Ngày nay, Trung Quốc không chỉ tái cấu trúc những phần rắc rối của internet mà còn tích cực sử dụng công nghệ như một công cụ kiểm soát. Tại các thành phố trên khắp Trung Quốc, bao gồm cả ở Tân Cương, các nhà chức trách đang dùng thử phần mềm nhận diện gương mặt và các công nghệ hỗ trợ AI khác nhằm mục đích an ninh. Vào tháng 5, các camera nhận dạng khuôn mặt tại Sân vận động Trung tâm Thể thao Gia Hưng ở Chiết Giang đã góp công lớn trong việc bắt giữ một kẻ phạm tội bị truy nã từ năm 2015 khi hắn ta đang tham gia một buổi biểu diễn âm nhạc. Hệ thống dữ liệu Đám mây của Cảnh sát Trung Quốc được xây dựng để giám sát bảy loại người, bao gồm cả những người có nguy cơ “phá hoại sự ổn định”. Nước này cũng mong muốn xây dựng một hệ thống chấm điểm tín dụng xã hội cho mọi người dân và mọi công ty.

Lực lượng cơ bản thúc đẩy sự thay đổi này chính là sức mạnh công nghệ. Cuộc cách mạng truyền thông đã kết nối các thiết bị với nhau trong một mạng lưới toàn cầu khổng lồ và thu nhỏ chúng xuống kích thước gói gọn trong lòng bàn tay.

Giai đoạn hiện nay của cuộc cách mạng kỹ thuật số có sự khác biệt hơn. Một chiếc siêu máy tính cũng như một thiết bị gia dụng. Nó theo dõi tất cả mọi nút “like” bạn nhấn, ghi nhớ mỗi người nói chuyện với bạn, mọi thứ bạn mua, mọi thứ bạn đọc và mọi nơi bạn đến. Trong tương lai, các camera an ninh sẽ theo dõi cách mắt chúng ta giãn ra và các cảm biến trên tường sẽ theo dõi nhiệt độ cơ thể của chúng ta.

Trong thế giới kỹ thuật số ngày nay, ở Trung Quốc cũng như phương Tây, sức mạnh đến từ việc kiểm soát dữ liệu, giải mã và sử dụng chúng để tác động đến cách mọi người hành xử. Sức mạnh đó sẽ chỉ phát triển khi thế hệ mạng di động tiếp theo ra đời. Bạn nhớ thứ cảm giác kì diệu khi có thể duyệt các trang web trên iPhone thế hệ thứ hai chứ? Đó là 3G, nền tảng di động phổ biến vào giữa những năm 2000. Mạng 4G hiện đại nhanh hơn nhiều lần. 5G còn nhanh hơn rất nhiều nữa. Và khi chúng ta có thể làm mọi thứ nhanh hơn, chúng ta sẽ làm được nhiều hơn, có nghĩa là dữ liệu ngày càng chồng chất.

Hầu như mọi người đều khó có thể hiểu, chứ đừng nói đến việc kiểm soát, tất cả số thông tin thu thập được về chính họ. Và các bộ tổng hợp dữ liệu sẽ ngày càng tăng lên khi chúng ta bước vào kỷ nguyên của AI.

VLADIMIR PUTIN là nhà tiên phong về công nghệ khi nói đến chiến tranh mạng và thông tin sai lệch. Và ông cũng có ý kiến về những điều sẽ xảy ra tiếp theo với AI: “Người đứng đầu lĩnh vực này sẽ là người thống trị thế giới.”

Câu nói của Putin, theo một cách nào đó, có chút căng thẳng. AI không phải là một ngọn đồi mà một quốc gia có thể chinh phục hoặc một quả bom hydro mà một quốc gia sẽ phát triển đầu tiên. Càng ngày, AI càng đơn giản là cách máy tính hoạt động; Nó là một thuật ngữ rộng mô tả việc các hệ thống học hỏi từ những ví dụ, hoặc tuân theo các quy tắc, để đưa ra những quyết định độc lập. Tuy nhiên, đây đúng là bước tiến quan trọng nhất trong lĩnh vực khoa học máy tính của cả một thế hệ. Sundar Pichai, CEO của Google, đã so sánh nó với việc phát hiện ra điện hoặc lửa.

Nếu một quốc gia áp dụng các công nghệ AI trong toàn bộ lực lượng lao động của mình một cách bài bản và thông minh thì sẽ có khả năng phát triển nhanh hơn, ngay cả khi phải đối mặt với một số vấn đề mà AI có thể gây ra. Các thành phố sẽ vận hành hiệu quả hơn, vì những chiếc xe không người lái và cơ sở hạ tầng thông minh đã cắt giảm tắc nghẽn. AI còn tạo ra cuộc cách mạng trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh…

Trung Quốc có hai lợi thế cơ bản so với Hoa Kỳ trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng AI mạnh mẽ, và nói chung, cả hai đều là những lợi thế mà các quốc gia tập quyền có được so với các nước dân chủ. Đầu tiên là phạm vi của dữ liệu được tạo ra bởi những người khổng lồ công nghệ Trung Quốc. Hãy suy nghĩ về việc Facebook thu thập bao nhiêu dữ liệu từ người dùng của mình và cách nguồn dữ liệu đó nuôi sống các thuật toán của công ty; bây giờ hãy xem xét rằng ứng dụng WeChat nổi tiếng của Tencent, về cơ bản nó giống như việc tất cả tài khoản Facebook, Twitter và tài khoản ngân hàng trực tuyến của bạn được kết hợp thành một. Trung Quốc có số người dùng điện thoại di động nhiều gấp ba lần so với Hoa Kỳ và những người này chi tiêu gần gấp 50 lần thông qua thanh toán trên nền tảng di động. Vấn đền bảo vệ quyền riêng tư về dữ liệu đang gia tăng ở Trung Quốc, nhưng vẫn kém hơn so với ở Mỹ và kém hơn nhiều so với ở châu Âu. Thêm vào đó, chính phủ có thể truy cập dữ liệu cá nhân vì lý do an ninh quốc gia mà không có ràng buộc pháp lý, không giống với các nước dân chủ.

Tất nhiên, dữ liệu không phải là tất cả: Bất kỳ hệ thống công nghệ nào cũng phụ thuộc vào cả đống công cụ, từ phần mềm đến bộ xử lý, cho đến những người quản lý đầu vào và phân tích kết quả. Và có những lĩnh vực đầy hứa hẹn của AI, như Học tăng cường (reinforcement learning), lĩnh vực mà trong đó có thể tự tạo ra nguồn dữ liệu riêng và sử dụng nhiều sức mạnh tính toán. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn có lợi thế lớn thứ hai khi chúng ta bước vào kỷ nguyên của AI, và đó là mối quan hệ giữa các tập đoàn lớn và nhà nước. Ở Trung Quốc, các công ty thuộc khu vực tư nhân tiên phong trong đổi mới AI bắt buộc phải luôn ghi nhớ các ưu tiên của ông Tập. Tháng 11 năm ngoái, Trung Quốc đã đưa Baidu, Alibaba, Tencent và iFlytek, một công ty chuyên về phần mềm nhận dạng giọng nói của Trung Quốc, vào đội ngũ những thành viên đầu tiên của “Hội Trí tuệ nhân tạo quốc gia”. Thông điệp rõ ràng là: Hãy tiếp tục tiến bước, đầu tư và chính phủ sẽ đảm bảo rằng những đột phá của bạn sẽ có thị trường, không chỉ ở Trung Quốc, mà còn hơn thế nữa.

Trong Chiến tranh lạnh, Hoa Kỳ đã dựa vào các công ty như Lockheed, Northrop và Raytheon để phát triển công nghệ chiến lược tiên tiến. Về cơ bản thì các công ty này đều thuộc sở hữu tư nhân. Tuy nhiên, trong thực tế, họ đóng vai trò gần như một thực thể quốc doanh.

Mùa xuân vừa rồi, các nhân viên tại Google đã yêu cầu công ty rút khỏi dự án hợp tác với Lầu Năm Góc có tên Project Maven. Ý tưởng là sử dụng AI để nhận dạng hình ảnh trong các nhiệm vụ của Bộ Quốc phòng. Cuối cùng, ban quản lý Google đã bị chia rẽ. Các quan chức Bộ Quốc phòng đã tỏ ra thất vọng, đặc biệt khi Google có một số quan hệ đối tác với các công ty công nghệ Trung Quốc. “Thật là mỉa mai khi làm việc với các công ty Trung Quốc dù đó không phải là một kênh liên quan trực tiếp đến quân đội Trung Quốc”, cựu Thư ký Bộ Quốc phòng Ashton Carter nói, “và cũng thật mỉa mai khi không sẵn sàng hợp tác với quân đội Hoa Kỳ, nơi minh bạch hơn nhiều, đồng thời phản ánh các giá trị xã hội của chúng ta. Chúng ta chắc chắn không hoàn hảo, nhưng không phải là một chế độ độc tài.”

Vân Thùy

Lược dịch theo Nicholas Thompson and Ian Bremmer Busines, WIRED


AI đang ngày càng chứng tỏ khả năng vượt trội của mình trong lĩnh vực tính toán, dự đoán và gợi ý để con người đưa ra quyết định tốt nhất. Tuy nhiên, tính minh bạch, không thiên vị và trách nhiệm đạo đức vẫn là những tiêu chí quan trọng nhất khi mỗi quốc gia, tổ chức hay cá nhân sử dụng AI. Chính phủ muốn dùng AI để ngăn chặn tội phạm, song đồng thời cũng cần có luật pháp và quy định để kiểm soát việc trao quyền và trách nhiệm sử dụng AI. Chỉ số đạo đức về AI của các chính phủ là một trong những trọng tâm nghiên cứu AIWS Report about AI Ethics do Viện Michael Dukakis về Lãnh đạo và Sáng tạo công bố ngày 03/12/2018 tại Boston.