Cho dù được cường điệu hoá trên các phương tiện truyền thông đại chúng, kế hoạch đầy tham vọng về trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc vẫn chưa thể bắt kịp tiến bộ của Mỹ trong nhiều lĩnh vực.

Có thể bạn đã nghe thấy những câu chuyện với những tựa đề như “Công nghệ được điều khiển bởi trí tuệ nhân tạo đã định hình lại cuộc sống tại thành phố Bắc Kinh ”, hay “Những con robot phục vụ đồ ăn mặn tại các quán ăn Trung Quốc có áp dụng trí tuệ nhân tạo” trên nhiều trang báo, hay hình ảnh của một chú robot phần nào đó khiến bạn tin rằng: Trung Quốc đang thắng thế trong cuộc chạy đua về trí tuệ nhân tạo (AI) trong nỗ lực trở thành siêu cường quốc toàn cầu.

Có thể bạn đã nhầm.

Từ năm 2017, Trung Quốc đã tạo ra một bước tiến mạnh đưa nước này trở thành một cường quốc về AI trên toàn cầu, với sự đầu tư hàng tỉ đô la từ chính phủ trong lĩnh vực này. Nhưng khi nhìn sâu hơn vào thực trạng, không khó để nhận thấy rằng Mỹ vẫn giữ vị thế đi đầu trong cuộc đua AI, cùng với nhiều nguồn lực đầu tư hơn, nhân lực mạnh hơn, nhiều công trình nghiên cứu tỉ mỉ hơn, và nhiều bộ chíp được cải tiến hơn.

“Có vô số ngành công nghiệp mà họ nói rằng ‘Chúng ta muốn trở thành người đứng đầu’, và họ đã không làm được – Họ chỉ đơn giản là đốt hàng tỉ đô la mà thôi” – Ông Georg Stieler, giám đốc điều hành của Stieler Enterprise Management Consulting China, cho ý kiến khi nói về Trung Quốc. “Bạn cần có một khuôn khổ thể chế và nền tảng văn hoá để những nhà hoạt động độc lập có thể điều phối công việc của họ. Điều này trung quốc vẫn chưa có”.

Dưới đây là những câu chuyện bên trong về cách Trung Quốc đã đánh lừa thế giới tin rằng họ chiến thắng trong cuộc đua AI, trong khi thực tế họ chỉ mới đang bắt đầu.

Hãy bắt đầu với hai khoảnh khắc lịch sử có tầm ảnh hưởng tới công nghệ Trung Quốc

Khoảnh khắc đầu tiên là vào tháng ba 2016, khi AlphaGo – Một hệ thống học máy được xây dựng bởi Google’s DeepMind và sử dụng các thuật toán và học tăng cường để đào tạo trên những bộ số liệu lớn và cho ra những kết quả dự đoán – đánh bại nhà vô địch thế giới Lee Sedol tại một trò chơi.

“Đó chính là khoảnh khắc khởi nguồn, bởi vì nó được phát sóng toàn Trung Quốc”, Jeffrey Ding, Lãnh đạo tại Trung Quốc cho Trung tâm Chính phủ AI tại Viện Nhân văn tương lai thuộc đại học Oxford. “Nếu bạn nhìn vào mục Baidu Trends của Baidu, tương tự như Google Trends của Google, bạn sẽ tìm thấy lịch sử tìm kiếm của từ khoá. Và kết quả của từ khoá “artificial intelligence” tăng vọt sau trận đấu.

“Chiến thắng đã nêu bật trí tuệ nhân tạo đã được cải tiến như thế nào, và tập trung vào đổi mới quốc phòng của Trung Quốc trong các công nghệ mới để hỗ trợ AI và các sáng kiến an ninh toàn cầu” – Elsa B.Kania, Trợ lý trung tâm chương trình An ninh quốc gia và Công Nghệ mới của Mỹ nói. “Và bởi vì trò chơi Go này gần như tương tự với các chiến lược và chiến thuật trong chiến tranh, sự thành công của AI trong Go có thể ám chỉ rằng bạn cũng có thể ứng phát triển một hệ thống AI cho việc tìm kiếm quyết định liên quan đến chiến tranh” – Kania nói thêm.

Mối đe doạ từ Mỹ

Khoảnh khắc thứ hai là khi kế hoạch vĩ đại về AI của Trung Quốc bị đánh bại năm ngoái, khi chính quyền của Cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama cho xuất bản ba bản báo cáo:  Sự chuẩn bị cho Tương lai của Trí tuệ nhân tạo (Preparing for the Future of Artificial Intelligence), Kế hoạch chiến lược phát triển và nghiên cứu trí tuệ nhân tạo quốc gia (the National Artificial Intelligence Research and Development Strategic Plan) và Trí tuệ nhân tạo, Tự động hoá và Kinh tế (Artificial Intelligence, Automation, and the Economy).

“Có một sự tăng vọt như dữ liệu từ khoá của Baidu Trends sau đó – Một số nhà hoạch định chính sách Trung Quốc cho rằng Mỹ đã dẫn đầu xa hơn rất nhiều so với họ trong việc lên kế hoạch cho lĩnh vực AI và nhận ra được giá trị chiến lược của công nghệ” – Ding nói.

“Những bài báo cáo đã nhận được nhiều sự quan tâm từ phía Trung Quốc hơn Mỹ ”, Kania nói, “Những kế hoạch này được đưa ra như một sự ám chỉ rằng Mỹ sẽ cho ra một chiến lược lớn về AI. Tuy chiến lược này dường như chưa được hoàn thành, nhưng kể từ đó, rất nhiều ý tưởng và chính sách cho thấy mức độ đa dạng trong các kế hoạch và sáng kiến của Trung Quốc đã được đưa ra”.

Vào tháng 7 năm 2017, chính phủ Trung Quốc dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch nước Tập Cận Bình đã cho ra đời một kế hoạch phát triển cho quốc gia nhằm trở thành người đứng đầu về AI trước năm 2030, trong đó bao gồm hàng tỉ đô la đầu tư vào các công ty khởi nghiệp AI và các khu nghiên cứu.

Trong khi đó, ở Mỹ, vào tháng 2 năm 2019, Donald Trump đã ban hành Lệnh điều hành sáng kiến AI Hoa Kỳ, được trông đợi từ lâu. Điều lệnh này yêu cầu những người đứng đầu các cơ quan liên bang thực hiện hoặc tài trợ cho việc nghiên cứu và phát triển AI nhằm ưu tiên cho nghiên cứu này khi phát triển đề xuất ngân sách cho năm tài chính 2020. Tuy nhiên, điều lệnh này không đề cập đến nguồn tài trợ mới hay những điều khoản chi tiết về cách thức thực hiện những kế hoạch này.

Giảm sự cường điệu hoá

“Mặc dù có một kế hoạch đầy tham vọng và những tựa đề được cường điệu hoá, Trung Quốc vẫn chưa đi được xa trong lộ trình phát triển AI như chúng ta vẫn thấy trên các phương tiện truyền thông” – Stieler nói.

“Có rất nhiều ‘nửa sự thật’ và một sự phóng đại rõ ràng mà tôi thấy mỗi ngày”, Stieler nói, “Những điều chưa thể làm được ở phương Tây thì cũng chưa thể làm được ở Trung Quốc”.

Những điều này là nhân chứng cốt lõi cho sự phát triển AI thứ mà Trung Quốc vẫn còn ở phía sau Mỹ, cho dù có được che đậy bởi truyền thông.

Những con chíp

Các công ty Trung Quốc rất nhanh trong việc ứng dụng công nghệ mới và kiểm tra tính khả thi về mặt thương mại của chúng, nhưng những mảng liên quan để xây dựng nên nền tảng công nghệ đó không phải tất cả đều thuộc sản phẩm nội địa.

“Rào cản lớn nhất của Trung Quốc để có được sự thống trị AI chính là thị trường chip, bởi chi phí ban đầu cao và chu kỳ tạo chíp dài khiến cho việc phát triển chíp và bộ xử lý trở nên khó khăn” – Ding cho biết. Trung Quốc vẫn chủ yếu phụ thuộc vào Mỹ cho các con chíp sử dụng cho AI và các thuật toán học máy.

“Trung Quốc đã và đang phụ thuộc rất nhiều vào việc nhập khẩu các phần cứng cần thiết cho AI, và phụ thuộc sâu sắc vào các chất bán dẫn. Trung Quốc đang phải đấu tranh để phát triển được chíp chuyên dụng của riêng minh”. Kania nói. “Cho đến nay, Trung Quốc đã rót rất nhiều tiền vào ngành công nghiệp này nhưng không có nhiều kết quả”.

Tuy nhiên, vẫn có những động lực để Trung Quốc trở nên ít phụ thuộc hơn trong lĩnh vực này, đặc biệt khi xét về sự căng thẳng giữa hai quốc gia Trung và Mỹ. Vào tháng 2 năm 2019, nhà sản xuất chíp của Trung Quốc Horizon Robotics công bố rằng hiện nay công ty này được định giá 3 tỷ đô la, và dự kiến có tiến bộ mới về bộ xử lý thế hệ thứ 3 trong năm tới.

Nghiên cứu

Một số lo ngại về sự thống trị về AI đang ngày càng tăng của Trung Quốc xuất phát từ một nghiên cứu chỉ ra rằng một lượng các tài liệu nghiên cứu về AI của Trung Quốc đã vượt xa các nghiên cứu của Mỹ và các quốc gia khác trong những năm gần đây. Một nghiên cứu vào tháng 12 năm 2018 từ công ty phân tích thông tin Elsevier đã phát hiện ra rằng giữa năm 1998 và năm 2017, Mỹ đã xuất bản 106,600 nghiên cứu về AI, trong khi Trung Quốc xuất bản 134,990 nghiên cứu.

“Tuy nhiên”, Stieler nói, “Khi bạn đánh giá chất lượng của những bài nghiên cứu đó bằng cách tự trích dẫn, và khi bạn áp dụng một chỉ số đánh giá mức độ danh tiếng của các tạp chí nơi các bài báo đó được xuất bản, thì đột nhiên số lượng bài báo của Trung Quốc giảm mạnh, giảm xuống dưới con số của Mỹ. Chất lượng các bài báo của Mỹ vẫn cao hơn”.

“Mỹ vẫn có một lợi thế về nghiên cứu nhờ một lượng lớn các trường đại học”, Ding nói. “Stanford, Carngie Mellon, và MIT thu hút một số các nhà nghiên cứu sáng giá và tốt nhất từ Trung Quốc, những người rốt cuộc vẫn là làm việc cho Mỹ”.

Nhân lực

Theo một báo cáo của Diffbot năm 2018, trong khi 5 trong top 10 các trường đại học đào tạo ra những tài năng về học máy trên toàn cầu nằm ở Trung Quốc, thì sau khi tốt nghiệp, họ không ở lại Trung Quốc làm việc. Báo cáo này cũng cho biết bốn trong số năm trường này – Đại học Tsinghua, Đại học Bắc Kinh, Đại học Jiao Tong Thượng Hải, và Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc – đào tạo ra tổng 12,521 sinh viên tốt nghiệp trong những năm gần đây, tuy nhiên chỉ có 31% số sinh viên tốt nghiệp ở lại Trung Quốc, 62% còn lại sang Mỹ làm việc.

“Nếu có một cuộc chạy đua vũ trang về AI, chiến trường chính là tài năng”, Kania nói. “Cuộc chiến giành nhân tài đang xảy ra giữa các công ty công nghệ lớn và giữa một lượng các sáng kiến của chính phủ Trung Quốc để tuyển dụng sinh viên và nhà nghiên cứu” – Bà nói thêm. “Mỹ đang có lợi thế lớn hơn, bởi vì hầu hết các trường đại học top đầu thế giới và một lượng lớn nhân tài vẫn đang ở Mỹ”.

Theo báo cáo của Diffbot, phân phối trên toàn cầu về tài năng trong học máy tập trung phần lớn ở Mỹ. Có khoảng 720,000 người có kỹ năng về học máy trên toàn thế giới, thì có khoảng 221,600 trong số đó – tương ứng với 31% – là đang sống ở Mỹ. Điều này có nghĩa rằng Mỹ là nơi tập trung tài năng AI nhiều hơn phần còn lại mà 10 quốc gia hàng đầu cộng lại, bao gồm Ấn Độ, Anh và Canada.

Trong khi Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng quy mô các sáng kiến AI về giáo dục, nhằm xây dựng lực lượng lao động kỹ sư và nhà nghiên cứu lớn hơn. Tuy nhiên còn quá sớm để biết liệu nó có thành công hay không.

“Chắc chắn rằng, Trung quốc có tiềm năng để trở thành người đứng đầu lớn về AI, cả về mặt công nghệ và về mặt xây dựng đội ngũ nhân tài hàng đầu về AI”, Kania nói. “Điều này chính là động lực thúc đẩy Google và những công ty khác bắt đầu nghĩ đến việc thành lập văn phòng tại Trung Quốc, và tìm hiểu những cách tiếp cận thị trường và tài năng đó”.

Gọi vốn

Theo báo cáo của ABI Research, các công ty khởi nghiệp của Trung Quốc đã huy động gần 5 tỷ đô la Mỹ vốn đầu tư mạo hiểm (VC) trong năm 2017, so với 4,4 tỷ đô la của Mỹ.

“Mặc dù Trung Quốc đã vượt xa Mỹ trong mảng huy động vốn, Mỹ vẫn có được số lượng thoả thuận đầu tư cao hơn”, nhà phân tích và tác giả bài báo cáo của ABI Research – Lian Jye Su cho hay. “Trong khi Mỹ huy động tiền từ 155 khoản đầu tư, thì các khoản tài trợ của Trung Quốc chỉ đến từ 19 khoản đầu tư. Điều này chỉ ra rằng sự đầu tư ở Phương Đông chỉ tập trung vào những lĩnh vực nhất định.

“Chúng ta có thể thấy cuộc đua AI từ hai quan điểm”, Jye Su nói “Công nghệ và cách thức tiến hành. Về mặt công nghệ, Mỹ dẫn đầu và là ngôi nhà cho các tập đoàn lớn như Google, Amazon, Facebook, Microsoft, những công ty mà framework và công cụ AI của họ đang được sử dụng rộng rãi trong ngành”.

“Tuy nhiên, Trung Quốc có lợi thế hơn Mỹ khi đi vào thực hiện. Chính phủ Trung Quốc đã ưu tiên thúc đẩy phát triển, áp dụng và triển khai các công nghệ AI trong các lĩnh vực chủ chốt như thành phố thông minh, sản xuất công nghiệp, chăm sóc sức khoẻ”, Jye Su nói. “Các nhà đầu tư đánh giá cao khả năng thương mại và tiềm năng thị trừơng của các doanh nghiệp khởi nghiệp Trung Quốc”.

Lợi thế về dữ liệu và về các quy định

Lợi thế lơn trong nghiên cứu và ứng dụng AI của Trung Quốc là số lượng dữ liệu khổng lồ được tạo nên bởi 1,4 tỷ dân và hơn nữa là các quy định quản lý data lỏng lẻo hơn nhiều so với Mỹ.

“Trung Quốc có gần 20% tổng dữ liệu trên thế giới, và có thể có khoảng 30% vào năm 2030”, Kania nói. “Vì dữ liệu là nhiên liệu cho việc phát triển AI, đặc biệt là học máy. Chính vì vậy, điều này có thể cho Trung Quốc một lợi thế quan trọng”.

Trong khi các yếu tố nhất định của AI, ví dụ như nhận diện khuôn mặt, yêu cầu một số lượng lớn dữ liệu, thì những yếu tố khác yêu cầu nhiều thuật toán tiên tiến hơn. Về mặt này thì Mỹ lại có lợi thế hơn Trung Quốc, Kania nói.

Các công ty công nghệ của Mỹ cũng có thể truy cập vào dữ liệu đa dạng và phong phú hơn những công ty Trung Quốc nhờ có những chi nhánh trên toàn cầu nhiều hơn Trung Quốc, Kania nói thêm. “Khi sự toàn cầu hoá của Trung Quốc diễn ra rộng rãi hơn, nó cũng có thể giúp những công ty công nghệ Trung Quốc truy cập vào dễ dàng hơn vào các nguồn giữ liệu khác nhau. Mặc dù dữ liệu là lợi thế của Trung Quốc, nó cũng có những giới hạn”.

Rất khó để nói rằng liệu rằng trong tương lai AI có còn cần một lượng dữ liệu lớn như vậy, hay liệu việc phát triển các thuật toán và công nghệ mới sẽ trở nên quan trọng hơn, Kania nói.

Các công ty công nghệ lớn Trung Quốc như WeChat đã tạo ra một hệ sinh thái xung quanh một luồng dữ liệu có thể tận dụng cho sự bùng nổ của AI, thu thập dữ liệu của người dùng về thanh toán, sở thích và các tin nhắn, Ding nói.

Và Trung Quốc đã thực hiện một nỗ lực lớn để ứng dụng nhận diện khuôn mặt vào việc thanh tra và giám sát, với ước tính 200 triệu camera giám sát được lắp đặt trên toàn quốc sử dụng công nghệ này để xác định và giữ bắt các nghi phạm hình sự. Đến năm 2020, quốc gia này có kế hoạch cho tất cả công dân của mình tính điểm số cá nhân dựa trên hành vi của họ bằng cách sử dụng nhận dạng khuôn mặt, kính thông minh và những công nghệ khác.

“Mỹ chưa sẵn sàng để làm điều đó”, Ding nói. “Đồng thời, một vài công ty nhận diện khuôn mặt của Trung Quốc có công nghệ tốt hơn và đang đứng đầu trong một số cuộc thi lớn về thị giác máy tính. Vì vậy, giám sát không chỉ là lĩnh vực duy nhất mà nhận diện khuôn mặt có thể ứng dụng, ngoài ra nó còn được sử dụng trong chứng khoán, tài chính và thanh toán. Đây là một câu chuyện có nhiều khía cạnh”.

Nhiều người đã nêu lên những nỗi lo ngại nghiêm trọng về cách Trung Quốc đang phát triển và triển khai AI, rằng Trung Quốc có tiềm năng lạm dụng nhân quyền và đe doạ tương lai của nền dân chủ”, Kania nói. “Công nghệ giám sát ở Trung Quốc đang trở nên rất phổ biến ở Trung Quốc, nhưng nó cũng đang lan đến các quốc gia khác. Điều này cho thấy những lựa chọn này cũng khá hấp dẫn”.

Trong khi các công ty công nghệ của Mỹ cảnh giác khi ứng dụng vào quân sự và giám sát, các công ty và các trường đại học Trung Quốc lại thường kêu gọi hỗ trợ từ chính phủ và quân đội Trung Quốc về các ứng dụng đó.

Tuy nhiên, mặc dù các công ty Trung Quốc đã thành công trong việc áp dụng nhận diện khuôn mặt trong lĩnh vực này, điều này không có nghĩa là họ có thể ứng dụng các công nghệ AI liên quan vào lái xe tự động hoặc sản xuất thông minh, những lĩnh vực có nhu cầu cụ thể hơn, Stieler nói.

“Không có quá nhiều trường hợp ứng dụng AI tại Trung Quốc, mà tôi thấy, bên cạnh nhận diện khuôn mặt và nhận diện giọng nói”, Stieler nói. “Họ có một bể dữ liệu khổng lồ, nhưng nếu không có hậu cần, họ sẽ chết chìm trong đó”.

Một hệ thống phụ thuộc lẫn nhau

Suy cho cùng, cả Mỹ và Trung Quốc đều dẫn đầu trong những yếu tố nhất định về công nghệ, nhưng cả hai vẫn đang đều cực kỳ hạn chế trong việc thực hiện, Kania nói. Cả hai quốc gia vẫn cực kỳ phụ thuộc lẫn nhau trong việc phát triển công nghệ, vì vậy việc một bên tiến bộ lên không có nghĩa là một bên phải chịu thiệt.

“Để hiểu được sự cạnh tranh và hợp tác Mỹ – Trung trước hết phải hiểu rằng mối quan hệ này không nhất thiết phải là một trò chơi có tổng bằng 0”, Ding nói. “Có rất nhiều sự phụ thuộc lẫn nhau và đầu tư giữa hai quốc gia. Đó là một hệ thống đan xen, nơi chúng ta nên cố gắng nhấn mạnh sự phụ thuộc lẫn nhau này và hiểu rằng sẽ không ai được lợi nếu trò chơi có tổng bằng 0”.

Mặc dù có rất nhiều lý do để ủng hộ sự phối hợp phát triển AI giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ, vẫn còn phải xét xem liệu những căng thẳng thương mại và cạnh tranh chính trị có thể gây nguy hiểm cho sự phát triển công nghệ trong quân sự hay không.

“Các công ty công nghệ của Mỹ nên để mắt đến việc phát triển AI của Trung Quốc, nhưng tránh đưa ra những tuyên bố thái quá và mang tính nghiêm trọng”, Stieler nói.

Hải Anh

 Theo TechRepublic